Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham
Əliyevin Münxendə “France 24” telekanalına verdiyi müsahibə Azərbaycanın
post-münaqişə dövründə formalaşdırdığı yeni siyasi arxitekturanın beynəlxalq
auditoriyaya təqdimatı kimi qiymətləndirilə bilər. Müsahibə boyunca Prezident həm
regional sülh prosesinin mərhələlərini, həm böyük güclərlə münasibətlərin
dinamikasını, həm də Azərbaycanın təhlükəsizlik və geosiyasi prioritetlərini
sistemli şəkildə ortaya qoydu.
ABŞ-ın iştirakı ilə Ağ Evdə imzalanmış üçtərəfli sənədin
“münaqişənin bitməsi” kimi təqdim edilməsi xüsusi diqqət çəkir. Bu ifadə siyasi
baxımdan dərin məna daşıyır. Sənədin məhz Vaşinqtonda imzalanması və ABŞ
Prezidentinin şahid qismində prosesə qoşulması sülh prosesinə beynəlxalq
legitimlik qazandırır və onu regional çərçivədən çıxarıb qlobal siyasi
platformaya daşıyır. Bu, həm də Ermənistan üçün geri dönüş imkanlarını məhdudlaşdıran
siyasi mexanizm rolunu oynayır. Azərbaycan diplomatiyası burada təkcə hərbi qələbənin
nəticələrini möhkəmləndirmir, həm də sülhün beynəlxalq təminat mexanizmini
formalaşdırır.
Prezident İlham Əliyevin normallaşmanı rəsmi sülh
sazişindən ayırması da diqqətçəkən siyasi yanaşmadır. Dövlət başçısı faktiki
sülhün artıq mövcud olduğunu vurğulayaraq sərhəddə sabitliyin təmin edildiyini,
iqtisadi əlaqələrin başladığını və tranzit məhdudiyyətlərinin aradan
qaldırıldığını qeyd etdi. Bu, politoloji baxımdan “de-fakto sülh” modelidir. Azərbaycan
bununla göstərir ki, proses artıq geri dönməz xarakter alıb və hüquqi sənədin
imzalanması yalnız texniki mərhələdir. Bu yanaşma Ermənistanın mümkün gecikdirmə
taktikasını siyasi baxımdan zəiflədir.
Ermənistan konstitusiyasında Qarabağa dair müddəanın
dəyişdirilməsi məsələsi isə Prezidentin prinsipial mövqeyini nümayiş etdirir.
Bu tələb təkcə hüquqi detal deyil, gələcəkdə revizionist siyasətin qarşısını
almağa yönəlmiş strateji addımdır. Azərbaycan burada münaqişənin yalnız hərbi
yox, həm də ideoloji və hüquqi səviyyədə tam bağlanmasını istəyir. Bu, uzunmüddətli
sabitliyin təmin olunması baxımından rasional və dövlətçilik baxımından ardıcıl
yanaşmadır.
Müsahibədə ABŞ ilə Strateji Tərəfdaşlıq
Xartiyasının imzalanması və silah satışına məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması
məsələsi Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyində keyfiyyət dəyişikliyinə işarə edir.
Bu, enerji əməkdaşlığından təhlükəsizlik əməkdaşlığına keçid mərhələsidir. Azərbaycan
artıq regionda yalnız enerji ixracatçısı deyil, həm də beynəlxalq təhlükəsizlik
sistemində aktiv iştirakçı kimi mövqe tutur. Bu, Cənubi Qafqazda güc balansının
Azərbaycanın xeyrinə daha da möhkəmlənməsi deməkdir.
TRIPP layihəsi və Zəngəzur dəhlizinin perspektivi
isə iqtisadi və geosiyasi baxımdan yeni mərhələnin başlanğıcını ifadə edir.
Naxçıvanla birbaşa bağlantının yaradılması yalnız logistik məsələ deyil, Azərbaycanın
ərazi bütövlüyünün kommunikasiya baxımından tamamlanmasıdır. Layihənin ABŞ tərəfindən
dəstəklənməsi və Prezident Trampın adı ilə əlaqələndirilməsi onu regional təşəbbüsdən
çıxarıb qlobal maraq obyektinə çevirir. Bu, Ermənistan üçün layihəni bloklama
imkanlarını azaldır və Azərbaycanın tranzit ölkə kimi rolunu gücləndirir.
Qarabağdakı keçmiş separatçı rəhbərlərin məhkəmə
prosesi ilə bağlı Prezidentin sərt mövqeyi dövlət suverenliyinin hüquqi müstəvidə
təsdiqi kimi qiymətləndirilə bilər. Dövlət başçısı bu şəxsləri “separatçı
rejimin liderləri” və “ağır cinayətlərin təşkilatçıları” kimi təqdim edərək məsələni
humanitar yox, hüquqi və ədalət kontekstində çərçivələndirdi. Nürnberq
analogiyası isə separatizmə və törədilən soyqırım və bu kimi ağır cinayətlərə dövlətin
prinsipial münasibətini göstərir. Bu, həm daxili auditoriya üçün legitimlik
mesajıdır, həm də gələcəkdə separatizmə qarşı preventiv siyasi siqnaldır.
Qarabağ ermənilərinin bölgəni tərk etməsi və
qayıdış hüququ məsələsində Prezidentin simmetrik yanaşması da diqqət çəkdi. Dövlət
başçısı həm Qarabağ ermənilərinə vətəndaşlıq təklif olunduğunu, lakin onların
bunu qəbul etmədiyini və Ermənistana getməyi uyğun bildiklərini, həm də Qərbi
azərbaycanlıların geri qayıtmaq hüququnun gündəmdə olduğunu vurğuladı. Bu
yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq diskursda özünü təkcə qalib tərəf kimi deyil, həm
də tarixi ədalət tələb edən tərəf kimi təqdim etməsinə xidmət edir.
Fransa ilə münasibətlərə dair hissədə isə Prezident
İlham Əliyev emosional ritorikadan uzaq, lakin prinsipial xətt nümayiş etdirdi.
O, gərginliyin mənbəyinin Azərbaycan olmadığını bildirdi və Fransanın
separatçılara dəstəyini əsas problem kimi göstərdi. Bununla yanaşı, Makronla
görüşün müsbət keçdiyini və münasibətləri yenidən başlamağa hazır olduqlarını
qeyd etdi. Bu, Azərbaycan diplomatiyasının konfrontasiya deyil, qarşılıqlı hörmət
və praqmatizm üzərində qurulduğunu göstərir.
Ümumilikdə, bu müsahibə Azərbaycanın artıq müdafiə
mövqeyində olan dövlət deyil, regional gündəliyi formalaşdıran və şərtləri müəyyən
edən aktor olduğunu nümayiş etdirdi. Prezident İlham Əliyev həm sülh prosesini
reallıq kimi təqdim etdi, həm hüquqi tələblərini açıq şəkildə ortaya qoydu, həm
də ABŞ və Avropa ilə münasibətlərdə Azərbaycanın artan geosiyasi çəkisini göstərdi.
Bu baxımdan müsahibə post-münaqişə dövründə Azərbaycanın siyasi mövqeyinin möhkəmləndiyini
və ölkənin regional liderlik iddiasının daha aydın ifadə olunduğunu göstərən
strateji əhəmiyyətli çıxış kimi qiymətləndirilə bilər.
Vasif Qafarov
Milli Məclisin deputatı,
Tarix elmləri doktoru
