Bakı, 24 fevral, AZƏRTAC
Azərbaycan dili əsrlər boyu formalaşaraq bu günə gəlib çıxan zəngin, çoxqatlı bir mədəni sistemdir. Lakin bu sistem müasir dövrdə sürətli dəyişikliklərin təzyiqi altındadır. Qloballaşma, informasiya texnologiyalarının geniş yayılması, sosial şəbəkələrin gündəlik ünsiyyətə hakim kəsilməsi dilin təbii axarını sürətləndirir, eyni zamanda, onun daxili tarazlığını sarsıda bilən meyillər yaradır. Bu meyillərdən biri də köhnəlmiş sözlərin dildən tədricən sıxışdırılması, passivləşməsi və yerini çox vaxt zərurət olmadan əcnəbi sözlərin tutmasıdır.
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin əməkdaşı Şamama Qabilqızı AZƏRTAC-a müsahibəsində bildirib ki, bu gün şəhər mühitində, xüsusilə gənclər arasında gündəlik danışıqda “start vermək”, “update etmək”, “planı cancel eləmək”, “trendləri izləmək” kimi qarışıq ifadələr adi hal alıb: “Dilin bu cür hibridləşməsi bir tərəfdən müasir dünyanın reallıqları ilə təmasın göstəricisidir, digər tərəfdən isə milli dilin öz ifadə imkanlarına qarşı laqeyd münasibətin əlamətidir. Halbuki Azərbaycan dilində bu anlayışların çoxu üçün qarşılıq var və həmin qarşılıqlar təkcə məna baxımından deyil, üslubi və emosional çalarları ilə də daha zəngindir. Dilin imkanları istifadəsiz qaldıqca sanki köhnəlir, köhnəldikcə də unudulur. Vaxtilə işlək olmuş sözlər yavaş-yavaş yalnız lüğətlərin səhifələrində və klassik ədəbiyyatın sətirlərində qalır”.
Onun fikrincə, köhnəlmiş sözlərin sıradan çıxması sadəcə leksik dəyişiklik deyil, həm də mədəni yaddaşın zəifləməsidir: “Çünki hər bir söz müəyyən dövrün həyat tərzini, mənəvi dəyərlərini, insan münasibətlərini əks etdirir. Məsələn, klassik mətnlərdə tez-tez rast gəlinən “xiffət”, “xəlvət”, “mütaliə”, “məhəbbət”, “kifayət”, “mərhəmət” kimi sözlər yalnız anlayış bildirmir, həm də müəyyən üslubi zəriflik, emosional dərinlik yaradır. Bu sözlərdən imtina etdikcə dil daha mexaniki, daha quru bir ifadə vasitəsinə çevrilir. Halbuki dil yalnız informasiya ötürən alət deyil, həm də duyğu yaradan, münasibət formalaşdıran, estetik zövq oyadan canlı orqanizmdir”.
Müsahibimiz müasir ədəbiyyat və publisistikanın bu baxımdan xüsusi məsuliyyət daşıdığını, media mühitinin də dilin taleyində həlledici rol oynadığını, habelə təhsil sisteminin bu prosesin daha dərin qatını təşkil etdiyini vurğulayıb.
“Ailə mühiti də unudulmamalıdır. Nəsillərarası ünsiyyətdə köhnəlmiş sözlərin təbii şəkildə qorunub saxlanması dilin canlı qalmasının ən sağlam yollarından biridir. Nənə-babaların danışığında eşidilən ifadələr, xalq arasında dolaşan deyimlər dilin köklərini gələcək nəsillərə ötürür. Şəhər həyatının sürəti və texnoloji ünsiyyət formaları bu təbii ötürülməni zəiflətdikcə dilin canlı damarları da nazilir. Bu baxımdan ailə daxilində ana dilində zəngin ünsiyyət qurmaq təkcə mədəni deyil, həm də milli məsuliyyət daşıyır”, - deyə o bildirib.
Ş.Qabilqızı əlavə edib ki, dil daim dəyişən bir sistemdir və bu dəyişmə labüddür: “Məsələ dəyişmənin istiqamətindədir. Köhnə ilə yeninin qarşıdurması, əslində, süni problemdir. Əsas məsələ onların uzlaşdırılmasıdır. Müasir dünyanın anlayışlarını ifadə edərkən milli dilin köklərindən gələn sözlərə yeni məna çalarları vermək, onları yeni kontekstlərdə işlətmək mümkündür. Bu zaman dil nə qapalı qalır, nə də öz simasını itirir. Əksinə, həm açıq, həm də özünə sadiq olur. Azərbaycan dilinin qarşısında duran çağırışlardan biri də məhz budur: dəyişən dünyaya uyğunlaşarkən öz daxili yaddaşını itirməmək, köhnə sözləri muzey eksponatı kimi qorumaq yox, onları canlı ünsiyyətin bir parçasına çevirmək. Dilə bu cür yanaşma milli kimliyin qorunmasının ən incə, amma ən təsirli yoludur”.
