1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Qarabağın Xocalı şəhərində baş verən faciə Azərbaycan tarixinin ən ağır və ağrılı səhifələrindən biri kimi yadda qalmışdır. Həmin gecə dinc əhali hücuma məruz qalmış, şəhər tamamilə dağıdılmış, yüzlərlə insan həyatını itirmiş, minlərlə sakin doğma yurdundan didərgin düşmüşdür. Xocalı hadisələri Azərbaycan tərəfindən soyqırımı kimi qiymətləndirilir, bu faciə xalqın milli yaddaşında silinməz iz buraxmışdır və hər il fevralın 26-da dövlət səviyyəsində anılır.

Faciəyə gətirib çıxaran səbəblər ölkə daxilində siyasi qeyri-sabitlik, hakimiyyət böhranı və təhlükəsizlik sahəsində ciddi çatışmazlıqlar idi. Dövlət idarəçiliyində koordinasiyanın zəif olması, hərbi qüvvələrin yeni formalaşması və bölgədə yaranmış mürəkkəb vəziyyət Xocalı kimi strateji əhəmiyyətli yaşayış məntəqəsinin müdafiəsini çətinləşdirmişdi. Azərbaycan ictimai-siyasi mühitində həmin dövrdə verilən qərarların, eləcə də bəzi dairələrin hadisələrə vaxtında reaksiya verməməsi faciənin miqyasına təsir göstərmişdir. Bu səbəbdən Xocalı yalnız hərbi hadisə deyil, həm də siyasi məsuliyyət məsələsi kimi qiymətləndirmək olar.

Azərbaycan tərəfi bu hadisəni planlı şəkildə həyata keçirilmiş qətliam kimi qiymətləndirir və beynəlxalq hüquq müstəvisində məsul şəxslərin cəzalandırılmasını tələb edir. Beynəlxalq təşkilatlar isə hadisələrlə bağlı müxtəlif hesabatlar hazırlasa da, mövzu hələ də regionun siyasi tarixində mübahisəli və həssas məsələlərdən biri olaraq qalır.

1993-cü ildə ümummilli lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə Xocalı faciəsinə dövlət səviyyəsində hüquqi-siyasi qiymətin verilməsi istiqamətində ardıcıl addımlar atıldı. Heydər Əliyev öz çıxışlarında Xocalı hadisələrini Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş ağır cinayət kimi dəyərləndirir, beynəlxalq ictimaiyyəti bu faciəyə obyektiv yanaşmağa çağırırdı. Onun təşəbbüsü ilə Milli Məclisdə qəbul edilən qərarlar nəticəsində Xocalı hadisələri siyasi-hüquqi müstəvidə qiymətləndirildi, faciə qurbanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsi istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirildi. Məhz həmin dövrdən etibarən Xocalı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Onun siyasi xəttində əsas məqsəd hadisələrin unudulmaması və gələcək nəsillərə tarixi həqiqətlərin çatdırılması idi.

Sonrakı mərhələdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin fəaliyyəti dövründə Xocalı ilə bağlı beynəlxalq informasiya siyasəti daha da genişləndirildi. Müxtəlif ölkələrdə keçirilən konfranslar, anım tədbirləri və diplomatik görüşlərdə Xocalı faciəsinin tanıdılması məsələsi daim gündəmdə saxlanıldı. Xocalı həqiqətlərinin beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində mühüm addımlardan biri 2008-ci ildə irəli sürülmüş “Xocalıya ədalət” beynəlxalq təşəbbüsü oldu. Bu təşəbbüs Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva tərəfindən irəli sürülmüşdür. “Xocalıya ədalət” təşəbbüsü çərçivəsində bir sıra dövlətlərdə və təşkilatlarda faciə ilə bağlı qərar və qətnamələrin qəbul olunması istiqamətində fəaliyyət göstərildi. İlham Əliyev çıxışlarında dəfələrlə qeyd edib ki, Xocalı qurbanlarının xatirəsi Azərbaycan xalqı üçün müqəddəsdir və bu faciənin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması ölkənin xarici siyasətində mühüm yer tutur. Bu təşəbbüslər Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasında mühüm rol oynadı.

Xocalı soyqırımı haqqında məlumatların dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində aparılan işlər yalnız siyasi deyil, həm də humanitar xarakter daşıyır. Müxtəlif ölkələrdə keçirilən sərgilər, sənədli filmlər, beynəlxalq media layihələri və maarifləndirmə kampaniyaları vasitəsilə faciə barədə məlumatlar geniş auditoriyaya təqdim edilir. Məqsəd yalnız tarixi hadisəni xatırlatmaq deyil, eyni zamanda müharibələrin dinc əhali üçün yaratdığı fəlakətləri göstərmək və belə hadisələrin təkrarlanmaması üçün beynəlxalq həmrəyliyi gücləndirməkdir.

Haqqın gec də olsa bərpa olunması Azərbaycan xalqının uzun illər gözlədiyi tarixi ədalətin təzahürüdür. Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun qazandığı uğurlar nəticəsində ölkənin ərazi bütövlüyünün təmin olunması istiqamətində mühüm addımlar atıldı, torpaqların azad olunması xalqın milli birliyini və gücünü bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu proseslər fonunda Xocalı məsələsi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Xocalının azad olunması yalnız strateji nailiyyət deyil, həm də tarixi ədalətin bərpasıdır.

Xocalı şəhərinin nəzarətə götürülməsi zamanı hərbi əməliyyatların qan tökülmədən həyata keçirilməsini xüsusi qeyd etmək olarki, bu fakt sülhə, sabitliyə və bölgədə yeni mərhələnin başlanmasına yönəlmiş siyasətin nəticəsidir. Uzun illər boyu faciənin ağrısını yaşayan Azərbaycan xalqı üçün bu hadisə həm qürur, həm də tarixi yaddaşın yenidən dirçəlməsi anlamı daşıyır.

Bu gün Xocalı faciəsi Azərbaycan tarixində milli yaddaşın mühüm hissəsi olaraq qalır. Xocalı faciəsi yalnız keçmişin acı xatirəsi deyil, həm də gələcəyə yönəlmiş ədalət çağırışıdır. Dövlət səviyyəsində keçirilən anım mərasimləri, məktəblərdə və ictimai təşkilatlarda təşkil olunan tədbirlər faciə qurbanlarının xatirəsini yaşatmaq məqsədi daşıyır və gənc nəslə tarixdən dərs almağın vacibliyini xatırladır. Xocalı yalnız keçmişin acı xatirəsi deyil, həm də dövlətçilik, milli birlik və ədalət ideyasının simvolu kimi qəbul olunur.

Tarixi hadisələrə yanaşarkən müxtəlif mənbələrə əsaslanmaq və faktları araşdırmaq vacibdir. Xocalı faciəsi regionun mürəkkəb siyasi tarixinin bir hissəsi olmaqla yanaşı, insanlıq üçün böyük dərs kimi qiymətləndirilir. Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının yaddaşında həm hüzn, həm də milli birlik, güc və qələbə rəmzi kimi qalmaqda davam edir.

Xocalı faciəsi zamanı 613 nəfər qətlə yetirilmiş, onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i isə yaşlı insan olmuşdur. Səkkiz ailə tamamilə məhv edilmiş, yüzlərlə uşaq valideynlərindən birini və ya hər ikisini itirmişdir. Dinc, silahsız insanların qoca, qadın, uşaq demədən amansızlıqla öldürülməsi bu faciənin miqyasını və vəhşiliyini açıq şəkildə göstərir.

Biz bu rəqəmləri heç vaxt unutmamalıyıq. Çünki həmin rəqəmlərin arxasında yarımçıq qalan talelər, dağılan ailələr və sönən ocaqlar dayanır. Xocalı yaddaşımızda təkcə faciə kimi deyil, həm də ədalətə inamın, milli birliyin və tarixi həqiqətlərin qorunmasının rəmzi kimi yaşamalıdır.


Zahir Qəhrəmanov
YAP Şirvan şəhər təşkilatının sədri

• Mübarizə
• Ədalət
• Zəfər
• Tarixi Həqiqətlər