1992-ci il fevralın 26-da Xocalı şəhərində baş verən faciə XX əsrin sonlarında mülki əhaliyə qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biri kimi tarixə düşmüşdür. Azərbaycan ərazisində yerləşən bu şəhər Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə strateji mövqeyinə görə uzun müddət mühasirədə saxlanılmış, nəticədə şəhərin dinc sakinləri ciddi humanitar çətinliklərlə üzləşmişdir. 1992-ci ilin fevral ayında Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumu nəticəsində şəhər tamamilə dağıdılmış, mülki əhaliyə qarşı kütləvi zorakılıq aktları törədilmişdir.
Həmin gecə şəhəri tərk etməyə çalışan yüzlərlə insan amansız şəkildə qətlə yetirilmiş, çoxsaylı qadın, uşaq və yaşlı şəxslər ağır işgəncələrə məruz qalmışdır. Rəsmi məlumatlara görə, yüzlərlə mülki şəxs həyatını itirmiş, yüzlərlə insan yaralanmış, yüzlərlə sakin isə əsir və girov götürülmüşdür. Hadisə nəticəsində ailələr məhv edilmiş, uşaqlar valideynlərini, valideynlər isə övladlarını itirmişdir. Qarlı və şaxtalı hava şəraitində meşələrə və dağlara üz tutan insanların bir qismi donaraq və ya açıq atəş nəticəsində həyatını itirmişdir.
Xocalı faciəsi müharibə dövründə mülki əhalinin qorunmasını nəzərdə tutan beynəlxalq humanitar hüquq normalarının kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilir. Silahlı münaqişələr zamanı mülki şəxslərin hədəfə alınması, onlara qarşı işgəncə verilməsi və kütləvi qətllərin törədilməsi beynəlxalq hüquqa görə ən ağır cinayətlər sırasına daxildir. Hadisələrin mahiyyəti göstərir ki, mülki əhali məqsədli şəkildə zorakılığa məruz qalmış və bu, faciənin insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilməsinə əsas verən faktorlardan biridir.
Xocalı faciəsinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində mühüm təşəbbüslər həyata keçirilmişdir. Bu istiqamətdə xüsusi yer tutan Justice for Khojaly beynəlxalq məlumatlandırma kampaniyası Leyla Əliyevanin təşəbbüsü ilə və Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə başladılmışdır. Kampaniyanın əsas məqsədi Xocalı faciəsi haqqında həqiqətlərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması, hadisələrin hüquqi və siyasi qiymətləndirilməsi istiqamətində məlumatlandırma işlərinin genişləndirilməsi və mülki əhaliyə qarşı törədilən cinayətlərə diqqətin artırılmasıdır.
Kampaniya çərçivəsində müxtəlif ölkələrdə konfranslar, sərgilər, anım tədbirləri və maarifləndirici layihələr həyata keçirilmiş, Xocalı faciəsinin tanıdılması istiqamətində mühüm nəticələr əldə olunmuşdur. Bu təşəbbüslər beynəlxalq səviyyədə tarixi faktların araşdırılmasına və mülki əhaliyə qarşı zorakılığın pislənməsi ilə bağlı ictimai mövqenin formalaşmasına töhfə vermişdir.
Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında dərin iz buraxmışdır. Hər il fevralın 26-da faciə qurbanlarının xatirəsi ehtiramla yad edilir, ölkənin müxtəlif bölgələrində anım tədbirləri keçirilir. Bu tədbirlər həm tarixə hörmətin ifadəsi, həm də gələcək nəsillərə sülhün və insan hüquqlarının qorunmasının vacibliyini çatdırmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Tarixi faktların qorunması və dünya ictimaiyyətinə çatdırılması Xocalı faciəsinin unudulmaması üçün mühüm amildir. Bu faciə bir daha göstərir ki, münaqişələrin nəticələrindən ən çox zərər görən tərəf mülki əhali olur və buna görə də beynəlxalq hüququn prinsiplərinə riayət olunması hər zaman prioritet məsələ kimi qəbul edilməlidir.
Zaur Muradov
Yeni Azərbaycan Partiyası İsmayıllı rayon təşkilatının sədri
