İqlim dəyişkənliyi uzun müddətdir “uzaq gələcəyin problemi” kimi görünürdü. Amma indi hava dalğalarının kəskinləşməsi, quraqlıqların uzanması, ani yağışların çoxalması, dəniz səviyyəsinin tədricən qalxması və kənd təsərrüfatında məhsuldarlıq riskləri bu mövzunu gündəlik həyatın mərkəzinə gətirib. Bu mənzərədə enerjinin rolu sadədir: atmosferə buraxılan istixana qazlarının böyük hissəsi enerji istehsalı və istifadəsi ilə bağlıdır. Deməli, iqlimlə bağlı həll yollarının “mühərriki” də məhz enerji innovasiyalarıdır.



İqlim problemi enerji problemi olanda nəyi dəyişməliyik?



Ənənəvi enerji sistemi yüz ildən çoxdur ki, eyni məntiqə söykənir: mərkəzdə böyük elektrik stansiyaları, uzun məsafəli ötürmə xətləri və istehlakçının passiv rolu. Bu model uzun illər iqtisadi cəhətdən səmərəli görünürdü. Ancaq iqlim riskləri artdıqca, bir neçə zəif nöqtə daha görünən oldu. İstehsalın böyük hissəsi fosil yanacaqlara bağlıdır və bu, emissiyaları yüksəldir.

Enerji şəbəkəsi ekstremal hava hadisələrinə həssasdır. İstehlak pik saatlarında kəskin artır, sistem isə həmin “pik” üçün daha çox yanacaq yandırmağa məcbur qalır. İstehlakçı əsasən “ödəyən tərəf” olaraq qalır, sistemə töhfəsi az olur. Yeni yanaşma isə belədir: enerji yalnız istehsal edilən bir “məhsul” deyil, ağıllı idarə olunan bir “ekosistem” olmalıdır. Burada innovasiya təkcə günəş paneli və ya külək turbini deyil; saxlanma, idarəetmə, rəqəmsallaşma, səmərəlilik, davranış modelləri və biznes mexanizmləri də eyni dərəcədə önəmlidir.



Günəş və külək: artıq “alternativ” deyil



Son onillikdə günəş və külək enerjisi texnologiyaları həm qiymət, həm də səmərəlilik baxımından kəskin irəlilədi. Bir vaxtlar “dəstək olmasa yaşamaz” deyilən bu sahələr artıq bir çox bazarda yeni güc mənbəyi kimi ən rəqabətli seçimlərdən sayılır. Günəş enerjisində yeni dalğa Günəş enerjisi sadəcə damda panel quraşdırmaqdan xeyli irəli gedib. Bu gün innovasiya üç əsas istiqamətdə hiss olunur:



Səmərəliliyin yüksəlməsi: Daha az sahədə daha çox enerji hasilatı.
İnteqrasiya: Binaların fasadlarına, dam örtüklərinə, hətta infrastruktur elementlərinə inteqrasiya olunan həllər.
Şəbəkə ilə uyğunluq: İstehsalın proqnozlaşdırılması, dalğalanmaların idarəsi və ağıllı invertorlarla şəbəkəyə “dost” davranış.


Külək enerjisi: Böyümə və dənizdə yeni imkanlar

Külək texnologiyası da xüsusilə turbin ölçülərinin böyüməsi və dənizüstü (offshore) layihələrin artması ilə yeni mərhələyə keçib. Dənizdə külək daha stabil olduğuna görə enerji istehsalı daha proqnozlaşdırıla bilən olur. Digər tərəfdən, sahil infrastrukturu, logistika və investisiya planlaması burada kritik rol oynayır. Amma günəş və küləyin bir “təbiət qanunu” var: onlar hava şəraitinə bağlıdır. Elə buna görə də əsas sual “günəş və külək olacaqmı?” yox, “biz bu dəyişkənliyi necə idarə edəcəyik?” olmalıdır.



Enerji saxlanması: yeni enerji dövrünün sığortası

Dəyişkən istehsalın ən real cavabı enerji saxlanmasıdır. Saxlanma təkcə “batareya” demək deyil. Bu, sistemin elastikliyini artıran bir neçə fərqli texnologiyanı əhatə edir. Batareyalar: sürətli və çevik həll Batareyaların əsas üstünlüyü sürətidir: saniyələr içində reaksiyaya girir, şəbəkə balansını qoruyur. İstifadə ssenariləri genişdir:



Pik saatlarında şəbəkəni yüngülləşdirmək
Qısa müddətli kəsintilərdə ehtiyat enerji
Günəşdən gündüz toplanan enerjini axşam saatlarına daşımaq
Sənaye və ticarət obyektlərində enerji xərcini optimallaşdırmaq


Uzunmüddətli saxlanma: mövsümlər arası körpü

Bəzi hallarda saatlıq saxlanma kifayət etmir. Məsələn, qışda günəş az ola bilər, külək isə regiondan asılı olaraq dəyişə bilər. Burada daha uzunmüddətli həllər gündəmə gəlir:



Su anbarlı hidroenerji (pompajlı sistemlər)

İstilik saxlanması (məsələn, iri həcmli termal akkumulyasiya)

Hidrogen və ya sintetik yanacaqlar (daha uzun dövr üçün)



Saxlanmanın yayılması bir şeyi dəyişir: enerji artıq “istehsal olunduğu anda istifadə edilməli” məcburiyyətindən xilas olur. Bu isə şəbəkənin planlamasını başdan yazır.



Ağıllı şəbəkələr və rəqəmsal idarəetmə: enerjinin “beyni”



Ən böyük innovasiyalardan biri görünməyən tərəfdədir: idarəetmə. Enerji sisteminin rəqəmsallaşması iqlim baxımından iki güclü nəticə verir:



1) Səmərəlilik artır – itkilər azalır, resurslar daha düzgün bölüşdürülür.

2) Daha çox bərpa olunan enerji inteqrasiya olunur – dəyişkən istehsal daha rahat balanslaşdırılır.



Ağıllı şəbəkələrdə əsas ideya budur: şəbəkə “kor” işləməsin. Sensorlar, sayğaclar, real vaxt analitikası və avtomatik idarəetmə sayəsində enerji axınları daha dəqiq tənzimlənir.



Bu modeldə istehlakçı da passiv deyil. Məsələn, evlərdə ağıllı termostatlar, ağıllı su qızdırıcıları və enerji idarəetmə sistemləri şəbəkənin yüklənməsinə uyğun davranaraq həm xərci, həm də emissiyanı azalda bilər. İstehlak “enerji istifadə etmək” deyil, “enerjini ağıllı istifadə etmək” formasına keçir.



Elektrikləşmə: Nə qədər çox sahə elektrikə keçsə, o qədər çox emissiya azala bilər



Ən güclü iqlim strategiyalarından biri bir çox sektorda yanmanı azaltmaq və elektrikləşməni artırmaqdır. Bu, xüsusən elektrik “təmizləndikcə” daha effektli olur.



Nəqliyyat

Elektrikli avtomobillər ən çox danışılan mövzudur, amma “elektrikləşmə” daha genişdir:

Şəhər avtobusları və taksilər

İctimai nəqliyyat şəbəkələri

Mikromobillik (elektrikli velosiped, skuter)

Logistika üçün elektrikli yüngül və orta yük həlləri

Ən böyük yenilik təkcə avtomobil deyil; şarj infrastrukturu, şəbəkə planlaması və “ağıllı şarj” mexanizmləridir. Avtomobillər düzgün idarə olunsa, problem yaratmaq yerinə, şəbəkə üçün çeviklik resursuna çevrilə bilər.

İstilik və binalar

Bir çox ölkədə emissiyanın böyük hissəsi binaların isitmə-soyutma sistemlərindən gəlir. Burada iki istiqamət önə çıxır:

İstilik nasosları: Eyni elektriklə daha çox istilik enerjisi “daşıdığı” üçün daha səmərəli olur.

İstilik izolyasiyası və ağıllı idarəetmə:Ən ucuz enerji bəzən “istifadə olunmayan” enerjidir.

Bina fondu köhnə olduqda belə, mərhələli modernləşmə planı ilə xərcləri idarə etmək mümkündür: əvvəl izolyasiya, sonra istilik sistemi, sonra idarəetmə.

Sənaye

Sənayedə elektrikləşmə bəzi proseslərdə asan, bəzilərində çətindir. Xüsusilə yüksək temperatur tələb edən sahələrdə alternativlər mərhələli olur:

Elektrik qızdırıcıları və induksiya sistemləri

Səmərəliliyin artırılması (itki istiliyinin geri qazanılması)

Hidrogen və ya bioyanacaq kimi alternativlər (sektorundan asılı olaraq)

Hidrogen və sintetik yanacaqlar: “çətin sektorlar” üçün yeni alət qutusu

Hidrogen mövzusu bəzən şişirdilir, bəzən də haqsız yerə “boş vəd” kimi təqdim olunur. Reallıq daha balanslıdır: hidrogen hər yerdə deyil, düzgün yerdə məntiqlidir.

Hidrogenin daha uyğun olduğu sferalar adətən bunlardır:

Bəzi ağır sənaye prosesləri (məsələn, müəyyən metallurgiya istiqamətləri)

Uzun məsafəli yük nəqliyyatının bir hissəsi (alternativlərə görə)

Enerjinin uzunmüddətli saxlanması (müəyyən ssenarilərdə)

Kimya sənayesində xammal kimi istifadə

Burada əsas məsələ hidrogenin necə istehsal olunmasıdır. Əgər istehsal yüksək emissiyalı mənbədən gəlirsə, iqlim faydası azalır. Buna görə də hidrogen strategiyası enerji strategiyasından ayrı deyil.



Sintetik yanacaqlar (e-yanacaqlar) da bənzər məntiqdədir: əsasən elektriklə istehsal olunur, sonra yanacaq kimi istifadə edilir. Bu yanaşma, xüsusən birbaşa elektrikləşmənin çətin olduğu yerlərdə “keçid aləti” və ya xüsusi həll kimi müzakirə olunur.

Karbon tutma və saxlanma (CCS) texnologiyaları hər kəsin sevdiyi mövzu deyil. Səbəbi aydındır: yanlış tətbiq olunsa, “yanmaya davam edək, sonra tutarıq” məntiqi yarada bilər. Amma başqa bir reallıq da var: bəzi sənaye proseslərində emissiya yalnız yanmadan deyil, kimyəvi reaksiyadan yaranır. Bu tip sahələrdə karbon tutma müəyyən hallarda vacib alətə çevrilə bilər.



Ən sağlam yanaşma belə qurulur:



Əvvəl səmərəlilik və alternativ texnologiyalar

Sonra qalan “qaçılmaz” emissiyalar üçün tutma və saxlanma



Yəni CCS “əsas plan” yox, “son mərhələ aləti” kimi düşünüləndə daha məntiqli görünür.



Enerji səmərəliliyi: innovasiyanın səssiz qəhrəmanı

Enerji innovasiyası deyəndə hamı yeni texnologiya gözləyir. Halbuki ən böyük təsirlərdən biri enerji səmərəliliyindən gəlir. Bu, bəzən çox sadə addımlardır, bəzən isə sistemli modernləşmə tələb edir:

İstehsal müəssisələrində mühərrik və kompressorların optimallaşdırılması

İtki istiliyinin geri qazanılması

Binalarda izolyasiya və pəncərə yenilənməsi

LED və ağıllı işıqlandırma

Ağıllı idarəetmə sistemləri

Səmərəlilik ikiqat fayda verir: həm xərci azaldır, həm emissiyanı. Üstəlik, yeni generasiya enerji sisteminə keçidi daha asan edir, çünki ümumi tələb daha idarəolunan olur.



Mikroşəbəkələr və enerji dayanıqlığı: ekstremal havalara qarşı müdafiə

İqlim dəyişkənliyi yalnız emissiya məsələsi deyil, həm də risklərin idarəsidir. Ekstremal hava hadisələri şəbəkələrdə kəsintiləri artıra bilər. Burada mikroşəbəkələr (microgrids) və yerli ehtiyat həlləri ön plana çıxır.

Mikroşəbəkə ideyası sadədir: müəyyən bir ərazi (məsələn, xəstəxana, universitet kampusu, sənaye zonası və ya yaşayış kompleksi) öz enerji istehsalı və saxlanması ilə fövqəladə hallarda müstəqil işləyə bilsin.



Bu yanaşma iki məqsədə xidmət edir:



Dayanıqlıq: Kəsintilərdə kritik xidmətlər dayanmasın.

İqlim faydası: Lokal bərpa olunan mənbələrin istifadəsi artsın.



Xüsusilə səhiyyə, su təchizatı, rabitə və logistika kimi kritik sahələrdə bu yanaşma dəyərini daha tez göstərir.



Enerji innovasiyasında biznes modeli və siyasət: texnologiya təkbaşına yetmir



Ən yaxşı texnologiya belə, düzgün bazar mexanizmi və düzgün stimullaşdırma olmadan geniş yayıla bilmir. Burada “innovasiya” yalnız laboratoriyada deyil, maliyyə və idarəetmədə də baş verir.



Bu sahədə ən çox işləyən yanaşmalar:



Uzunmüddətli, sabit qaydalar (investor üçün ən vacib faktor)

Şəbəkəyə qoşulma və icazə proseslərinin sadələşdirilməsi

Enerji səmərəliliyi üçün təşviq mexanizmləri

Şəffaf tarif və qiymət siqnalları (pik saatlarının idarəsi üçün)

Yerli istehsal və təchizat zənciri strategiyaları



Yəni iqlim üçün “enerji innovasiyası” dedikdə, həm texniki, həm də institusional yeniliklər bir yerdə nəzərdə tutulmalıdır.



Şəhərlər: iqlim həllərinin ən sürətli tətbiq mərkəzi



Əhalinin böyük hissəsi şəhərlərdə yaşayır və enerji istehlakının əhəmiyyətli hissəsi də burada cəmlənir. Buna görə şəhərlər iqlim həllərinin ən sürətli nəticə verdiyi məkandır.



Şəhər miqyasında ən təsirli istiqamətlər:



İctimai nəqliyyatın elektrikləşməsi və marşrut optimallaşdırılması

Ağıllı işıqlandırma və enerji idarəetməsi

Bina fondunun mərhələli renovasiyası

Yaşıl zonalar və istilik adası effektinin azaldılması

Şarj infrastrukturu və parkinq planlaması



Şəhər idarəçiliyi texnologiya ilə yanaşı, davranış modelini də dəyişə bilir: düzgün infrastruktur qurulanda insanlar daha az avtomobil sürür, daha səmərəli binalarda yaşayır, enerji xərclərini daha rahat azaldır.



Yeni yanaşmanın məğzi: “tək texnologiya” yox, “uyğunlaşan sistem”



İqlim dəyişkənliyi ilə mübarizədə ən düzgün enerji strategiyası bir texnologiyanı seçib hər şeyə tətbiq etmək deyil. Bu, mozaika kimidir: hər bölgənin resursu, iqtisadiyyatı, infrastrukturu və risk profili fərqlidir.



Yeni yanaşma aşağıdakı prinsiplərə söykənir:



Enerji istehsalını təmizləşdirmək (bərpa olunanlar, daha təmiz istehsal)

Enerjini daha az itki ilə istifadə etmək (səmərəlilik)

Dəyişkənliyi idarə etmək (saxlanma, ağıllı şəbəkə, çeviklik)

Elektrikləşməni genişləndirmək (nəqliyyat, istilik, sənaye)

Dayanıqlığı artırmaq (mikroşəbəkə, ehtiyat planları)

Bazar və idarəetməni yeniləmək (qaydalar, təşviqlər, maliyyə)



Bu prinsiplər birlikdə işləyəndə “iqlim üçün enerji innovasiyası” real nəticə verir.



Enerji innovasiyası gələcəkdən yox, bu gündən başlayır



Enerji innovasiyaları çox vaxt futuristik görünür. Amma əslində ən böyük dəyişiklik artıq başlayıb: günəş və külək sürətlə böyüyür, saxlanma genişlənir, şəbəkələr rəqəmsallaşır, nəqliyyat elektrikləşir, binalar daha səmərəli olur. İqlim dəyişkənliyi qarşısında bu dəyişikliklər “seçim” yox, tədricən “zərurət”ə çevrilir.



Əsas məsələ sürət və doğru ardıcıllıqdır: bir ölkə və ya şəhər bərpa olunan enerjini artırmaq istəyirsə, paralel olaraq şəbəkə çevikliyi, saxlanma, səmərəlilik və idarəetməni də eyni tempdə inkişaf etdirməlidir. Yalnız bu halda enerji innovasiyası təkcə yeni texnologiya deyil, daha təhlükəsiz, daha dayanıqlı və daha sərfəli həyat modelinə keçid olur.





Müəllif: Ekspert alim Rasim Məmmədov





Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə Ekoloji Maarifçilik və Monnitorinq İçtimai Birliyi İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Enerji İnnovasiyaları: İqlim Dəyişkənliyinə Dair Yeni Yanaşma” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirmir.

• Enerji
• Iqlim
• Innovasiyalar
• Yeni Yanaşma
• Dəyişkənlik