Bakı, 12 mart, AZƏRTAC
Beynəlxalq təşkilatların məlumatına görə, planetin torpaqlarının təxminən 40%-i artıq deqradasiyaya uğrayıb.
AZƏRTAC xarici mediaya istinadla xəbər verir ki, beynəlxalq ətraf mühit təşkilatları və elmi mərkəzlər bir-biri ilə əlaqəli iki təhlükənin - genişmiqyaslı torpaq deqradasiyası və davamlı kimyəvi çirkləndiricilərin (PFAS) artması barədə xəbərdarlıq edirlər. Bu məsələlər BMT-nin hesabatlarında və elmi nəşrlərində getdikcə daha çox yer alır, çünki onlar ərzaq təhlükəsizliyinə, insan sağlamlığına və ekosistem dayanıqlığına birbaşa təsir göstərir.
BMT-nin Səhralaşmaya Qarşı Mübarizə Konvensiyasına görə, planetdəki bütün torpaqların 40%-ə qədəri artıq deqradasiyaya uğramış hesab olunur və bu, 3 milyarddan çox insana təsir göstərir.
Deqradasiya özünü torpaqların eroziyası, üzvi maddələrin itirilməsi, qida maddələrinin tükənməsi və biomüxtəlifliyin azalmasında göstərir. Bu proseslər kənd təsərrüfatına və ekosistemlərin planetin artan əhalisini qidalandırmaq qabiliyyətinə birbaşa təsir göstərir.
Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına görə, insan fəaliyyəti nəticəsində təxminən 1,66 milyard hektar torpaq artıq deqradasiyaya uğrayıb və bu prosesin 60%-dən çoxu kənd təsərrüfatı torpaqlarında - əkin sahələrində və otlaqlarda baş verir.
Bu, artıq qlobal ərzaq sisteminə təsir göstərir. FAO-nun “Ərzaq və kənd təsərrüfatının vəziyyəti – 2025” adlı hesabatında qeyd olunur ki, təxminən 1,7 milyard insan torpağın deqradasiyasının məhsuldarlığı azı 10% azaltdığı bölgələrdə yaşayır.
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, genişmiqyaslı torpaq bərpa proqramları olmasa, mənfi nəticələr qida böhranları və sosial-iqtisadi qeyri-sabitlik risklərini daha da artıra bilər.
Torpaqların deqradasiyası ilə yanaşı, ətraf mühitin PFAS – “əbədi kimyəvi maddələr” kimi tanınan per- və polifluoralkil maddələri ilə çirklənməsi üzrə narahatlıqlar artır.
Bu birləşmələr XX əsrin ortalarından bəri yapışmayan örtüklərdən tutmuş su itələyici materiallara qədər sənayedə və istehlak məhsullarında istifadə olunur. Karbon və flüor arasındakı son dərəcə güclü bağlar səbəbindən PFAS ətraf mühitdə və insan orqanizmində onilliklər və hətta əsrlər boyu davam edə bilər.
Tədqiqatlar göstərir ki, PFAS suda, torpaqda, atmosferdə və bioloji toxumada olur. Avropada çirklənmənin miqyası ciddi iqtisadi nəticələrə səbəb ola bilər. Avropa Komissiyası tərəfindən sifariş edilən tədqiqatın nəticələrinə görə, 2050-ci ilə qədər PFAS çirklənməsindən dəyən ümumi zərər 330 milyard avrodan 1,7 trilyon avroya qədər arta bilər. Bu maddələrin yüksək sabitliyi baxımından suyun təmizlənməsi üzrə bir çox ənənəvi üsullar sadəcə çirkləndiriciyə dözür, lakin onu aradan qaldırmır.
Son illərdə tədqiqat qrupları PFAS molekullarını məhv etmək üçün texnologiyalar hazırlayır. Ümidverici həllərə superkritik suyun oksidləşməsi, elektrokimyəvi məhv edilmə, plazma suyunun təmizlənməsi və işıqla idarə olunan fotokatalitik reaksiyalar daxildir.
