Bu gün, 15 mart tarixində Qazaxıstanda ölkənin yeni Konstitusiya layihəsi üzrə ümumxalq referendumu keçirilir.
Aznews.az xəbər verir ki, səsvermə müstəqil Qazaxıstan tarixində beşinci referendumdur və dövlətin siyasi və institusional inkişafının mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilir.
Referendumun təşəbbüskarı Qazaxıstan Respublikasının prezidenti Kasım Jomart Tokayevdir. Dövlət başçısının sözlərinə görə, əsas qanunun yenilənməsi dövlət idarəetmə sisteminin daha da modernləşdirilməsi və demokratik institutların möhkəmləndirilməsi üçün zəruri addımdır.
Hazırda Qazaxıstanda 30 avqust 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiya qüvvədədir. Onun qəbulundan sonra sənədə dəfələrlə dəyişiklik və əlavələr edilib. Son dəyişikliklər 2022-ci ilin sentyabrında qüvvəyə minib. Lakin təklif olunan islahatların miqyası yeni Konstitusiya sənədinin hazırlanmasını zəruri edib. Belə ki, dəyişikliklər mövcud əsas qanunun mətninin təxminən 84 faizini əhatə edir.
Yeni Konstitusiya layihəsi 2026-cı ilin fevral ayının əvvəlində ictimaiyyətə təqdim olunub. Sənəd dərc edildikdən sonra ölkə vətəndaşlarına onunla tanış olmaq və təklif olunan dəyişiklikləri müzakirə etmək üçün bir aydan artıq vaxt verilib.
Qazaxıstan Prezidenti bildirib ki, yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsi zamanın tələbidir. Onun sözlərinə görə, ölkə dövlətin gələcəyini müəyyən edən mühüm qərarların qəbul olunmalı olduğu yetkinlik və məsuliyyət mərhələsinə çatıb.
Qazaxıstan Konstitusiya Məhkəməsinin sədri Elvira Azimovanın sözlərinə görə isə yeni Konstitusiya ölkənin dövlətçilik yetkinliyinin və beynəlxalq öhdəliklərinin təsdiqi olacaq.
İslahat təşəbbüsü necə yaranıb
Konstitusiya islahatı ideyası ilk dəfə 8 sentyabr 2025-ci ildə Qazaxıstan prezidentinin xalqa illik müraciəti zamanı səsləndirilib. Həmin vaxt Kasım Jomart Tokayev mövcud parlament modelinin dəyişdirilərək iki palatalı sistemdən bir palatalı sistemə keçirilməsini təklif edib.
2026-cı il yanvarın 20-də hakimiyyət yanında məsləhətçi funksiyalar yerinə yetirən Milli Qurultayın iclasında dövlət başçısı siyasi sistemin islahatı ilə bağlı əlavə təkliflər təqdim edib. Bu təkliflər arasında vitse-prezident vəzifəsinin yaradılması, məsləhətçi institutların yenidən təşkili və Konstitusiyanın preambulasının yenilənməsi də yer alıb.
2026-cı il yanvarın 21-də prezident Konstitusiya Komissiyasının yaradılması barədə fərman imzalayıb. Komissiyanın tərkibinə dövlət orqanlarının nümayəndələri, ekspertlər, alimlər və ictimaiyyət nümayəndələri daxil edilib. Əvvəlcə mövcud Konstitusiyaya dəyişikliklərin edilməsi planlaşdırılırdı. Lakin müzakirələr zamanı dəyişikliklərin sənədin mətninin 80 faizdən çoxunu əhatə etdiyi məlum olub və nəticədə yeni əsas qanunun hazırlanması ilə bağlı qərar qəbul olunub.
2026-cı il fevralın 11-də Konstitusiya Komissiyasına rəhbərlik edən Konstitusiya Məhkəməsinin sədri Elvira Azimova yeni Konstitusiya layihəsinin yekun variantını prezidentə təqdim edib. Həmin gün dövlət başçısı 15 mart 2026-cı il tarixinə təyin olunan respublika referendumu haqqında fərman imzalayıb.
Fevralın 12-də Konstitusiya layihəsinin mətni milli kütləvi informasiya vasitələrində dərc olunaraq ictimai müzakirələrin başlanmasına imkan yaradıb.
Yeni preambula və dəyərlər
Yeni Konstitusiya layihəsi yenilənmiş preambula ilə başlayır. Bu hissədə dövlətin tarixi və mədəni əsasları əks olunub. Sənəddə Böyük Çölün tarixinə istinad edilir, ədalətli Qazaxıstan ideyası vurğulanır və qanunun aliliyi prinsipi təsbit olunur.
Mətndə dövlətin unitar xarakteri, dövlət sərhədlərinin toxunulmazlığı və ölkənin ərazi bütövlüyü də təsdiqlənir.
Sənəddə həmçinin millətlərarası və konfessiyalararası həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi, elm və təhsilin inkişafı, ətraf mühitin qorunması və ekoloji balansın saxlanılması kimi məsələlərə xüsusi diqqət yetirilir.
İqtisadi və hüquqi müddəalar
Yeniliklərdən biri ölkənin milli valyutasının Konstitusiya səviyyəsində müəyyən edilməsidir. Əsas qanunun mətnində ilk dəfə olaraq Qazaxıstan Respublikasının pul vahidinin tenge olduğu açıq şəkildə qeyd olunur.
Sənəddə prezident idarəetmə formasının qorunub saxlanıldığı təsdiqlənir. Bununla yanaşı, layihəyə görə, milli qanunvericilik prioritet sayılacaq və beynəlxalq müqavilələrin tətbiqi qaydası ayrıca qanunlarla müəyyən ediləcək.
Siyasi sistem və partiyalar
Konstitusiyanın yeni redaksiyasında siyasi partiyalar və həmkarlar ittifaqları üçün müəyyən məhdudiyyətlər genişləndirilir. Bu təşkilatların xarici dövlətlər və beynəlxalq strukturlar tərəfindən maliyyələşdirilməsi qadağası qüvvədə saxlanılır.
Bundan əlavə, siyasi partiyalara xarici vətəndaşlar, vətəndaşlığı olmayan şəxslər və xarici kapitallı şirkətlər tərəfindən maliyyə dəstəyi verilməsi də qadağan edilir.
Dil və din siyasəti
Konstitusiya layihəsi dinin dövlətdən ayrılması prinsipini təsbit edir. Ölkənin təhsil sistemi dini təhsil müəssisələri istisna olmaqla dünyəvi xarakterini qoruyur.
Qazaxıstanın dövlət dili qazax dili olaraq qalır. Bununla yanaşı, dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarəetmə orqanlarında qazax dili ilə yanaşı rus dili də rəsmi şəkildə istifadə olunacaq.
Dövlət həmçinin Qazaxıstanda yaşayan bütün xalqların dillərinin inkişafı üçün şərait yaratmağı və dil və digər əlamətlər üzrə ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyini təmin etməyi öhdəsinə götürür.
Prezidentin səlahiyyətləri
Konstitusiya layihəsinə əsasən prezidentin səlahiyyət müddəti yeddi il olaraq qalır. Eyni şəxs dövlət başçısı vəzifəsini yalnız bir dəfə tuta bilər.
Həmçinin prezidentin yaxın qohumlarının yüksək dövlət vəzifələrinə təyin edilməsinə qoyulan qadağa qüvvədə saxlanılır.
Sənəddə yeni norma da yer alıb. Belə ki, prezident Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etməklə könüllü şəkildə istefa verə bilər.
Bundan əlavə, sağlamlıq vəziyyətinə görə vəzifə borclarını davamlı şəkildə yerinə yetirə bilmədiyi halda dövlət başçısının vəzifədən azad edilməsi də mümkündür.
Parlament islahatı
Əsas dəyişikliklərdən biri parlamentin bir palatalı sistemə keçirilməsidir. Mövcud Senat və Məclis əvəzinə Qurultay adlanan vahid qanunverici orqanın yaradılması təklif olunur.
Parlament 145 deputatdan ibarət olacaq və onlar beş il müddətinə partiya siyahıları üzrə seçiləcəklər.
Yeni modelin qanunvericilik fəaliyyətinin səmərəliliyini artıracağı və qərarların qəbulunu sürətləndirəcəyi gözlənilir.
