Qazaxıstanda konstitusiya islahatı TDT-nin strateji əhəmiyyətini yüksəldir
Qazaxıstan Respublikasının siyasi və hüquqi arxitekturasında əsaslı dönüş prosesi tam şəkildə həyata keçirildi. Martın 15-də baş tutan ümumxalq referendumu vasitəsilə dövlətin əsas qanunu–Konstitusiya tamamilə yeniləndi. Struktur dəyişiklikləri sənədin 84 faizini əhatə edərək, super-prezident idarəetmə modelindən balanslaşdırılmış prezident respublikasına keçidi təmin edir. İslahatlar kəsintisiz və sürətli qlobal dəyişikliklər fonunda dövlətin institusional immunitetini gücləndirməyə xidmət edir.
Dövlət başçısı Kasım-Jomart Tokayev səsvermə prosesindən dərhal sonra yerli və xarici media nümayəndələrinə verdiyi müsahibədə məsələnin həm daxili, həm də qlobal miqyaslı əhəmiyyətini açıqlayıb. Ölkə lideri sənədin vətəndaşların azadlıqlarını və hüquqlarını qoruyan, həqiqətən tarixi qanunlar toplusu olmasını xüsusi qeyd edib. Səslənən bəyanatlara əsasən, qəbul edilən hüquqi baza ölkənin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü, habelə müstəqilliyini tam rəsmiləşdirir. Ölkənin uzun illər bundan öncəki qanunla yaşamasına baxmayaraq, zamanın amansız axarı daha çevik qərarların qəbulunu qaçılmaz edir. Prezident vətəndaşlara səslənərək bildirdi: “Biz mütərəqqi dövlətin əsas qanununu formalaşdırırıq. Əgər inkişafdan geri qalsaq, digər xalqların gözündə nüfuzumuzu itirərik”. Bu yanaşma ölkə rəhbərliyinin siyasi cəsarətini nümayiş etdirir.
Hüquqi aspektlər baxımından, ən inqilabi dəyişikliklərdən biri parlament strukturunun yenidən formalaşdırılmasıdır. “Senat” institutu ləğv edilərək, “Qurultay” adlı vahid palatalı qanunverici orqan təsis edilir. 145 deputatdan ibarət parlament tamamilə proporsional sistem əsasında xalq tərəfindən seçiləcək. İcra hakimiyyətinin qanunverici orqana təsir imkanları sıfıra endirilir. Prezidentin deputat təyin etmək kvotası qanunvericilikdən çıxarılır. Nəticədə, parlament tam sərbəst şəkildə qanunlar qəbul etmək, büdcəyə nəzarət mexanizmlərini tətbiq etmək imkanı qazanır. Qanunverici orqanın səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi xalqın iradəsinin dövlət siyasətində bilavasitə əks olunmasını təmin edir. Hakimiyyətin mərkəzsizləşdirilməsi doktrinası uğurla reallaşdırılır.
İcra hakimiyyətinin strukturunda aparılan islahatların mərkəzində vitse-prezident institutunun yaradılması dayanır. Analitik dairələrdə müxtəlif ssenarilər səsləndirilsə də, dövlət başçısı məsələyə tam aydınlıq gətirdi. Yeni post hakimiyyət dövlət institutlarının böhranlara qarşı dözümlülüyünün artırılması məqsədilə təsis edilir. İdarəetmə aparatının yükünü bölüşdürmək, qlobal miqyaslı tədbirlərdə çevikliyi qorumaq xatirinə yaradılan vitse-prezidentlik institutu stabilliyin əsas qarantlarından sayılacaq. Mövcud vəzifə səlahiyyətləri yalnız dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini artırmağa xidmət edəcək.
Kadr siyasətində rasional yanaşmanın tətbiqi icraedici mexanizmin sürətini qaldıracaq. Konstitusiya Məhkəməsinin statusunun yenidən müəyyənləşdirilməsi məhkəmə hakimiyyətinin tam müstəqilliyini təsdiqləyir. İnsan haqları üzrə müvəkkilin səlahiyyətlərinin ana qanunla təsbit edilməsi vətəndaşların fərdi azadlıqlarının ali səviyyədə qorunmasını şərtləndirir.
***
Qazaxıstanın yürütdüyü xarici siyasət kursu da qəbul edilən sənədin ruhuna uyğun çoxvektorlu və praqmatik xarakter daşıyır. Tokayev jurnalistlərin Yaxın Şərq mövzusundakı suallarını cavablandırarkən rəsmi Astananın sülhsevər diplomatiyasını nümayiş etdirib. O, bölgədəki tarixi xalqlara, o cümlədən İran xalqına və onun zəngin mədəniyyətinə dərin hörmətini bildirib. Beləliklə, beynəlxalq sülhün qorunması, qarşıdurmaların danışıqlar masasında həll edilməsi Qazaxıstan diplomatiyasının əsas xətti kimi təkrarən təsdiqləndi.
Proseslərin bütövlükdə Türk Dövlətləri Təşkilatının strateji hədəfləri ilə əlaqələndirilməsi məsələnin ən vacib tərəfidir. Astananın hüquqi müstəvidə güclənməsi Türk dünyasının geosiyasi rəqabət qabiliyyətini ciddi artırır. Məlumdur ki, təşkilat çərçivəsində dərin iqtisadi və siyasi inteqrasiya proqramları həyata keçirilir. Türk Dünyası Baxışı sənədində qoyulan hədəflərə çatmaq məqsədilə üzv ölkələrin qanunvericilik bazalarının sinxronlaşdırılması tələb olunur. Xüsusilə Orta Dəhliz layihəsinin iqtisadi rentabelliyini təmin etmək naminə beynəlxalq ticarət hüququna uyğun, şəffaf idarəetmə mühitinin yaradılması mütləq şərtdir. Yeni qanunvericilik xarici kapitalın, eləcə də qardaş türk respublikalarından gələn investisiyaların qorunmasına tam hüquqi təminat verir. Xəzər dənizi üzərindən keçən ticarət yollarının təhlükəsizliyi, gömrük prosedurlarının optimallaşdırılması məhz qanunun aliliyi prinsiplərinə əsaslanır. Güclü iqtisadiyyat güclü qanunvericilik bazası üzərində inşa edilir. Diplomatik cəbhədə isə Türk Dövlətləri Təşkilatının güclənməsi Mərkəzi Asiyada, eləcə də Cənubi Qafqazda möhkəm sülhün qarantına çevrilir. Qazaxıstan Qafqaz regionu ilə logistik kəsişmələrdə əsas tərəfdaşdır. Xəzər hövzəsinin karbohidrogen resurslarının və alternativ enerji potensialının dünya bazarlarına çıxarılmasında qardaş ölkələrlə sinxron hərəkət etmək vacibdir. Təşkilata daxil olan dövlətlər artıq iqtisadi müttəfiqlikdən siyasi müttəfiqliyə keçid edirlər. Qazaxıstan isə yeni layihə ilə həmin ittifaqın avanqard qüvvəsinə, qanunvericilik nümunəsinə çevrilir.
Türk xalqlarının tarixi birliyi XXI əsrdə hüquqi, iqtisadi, mədəni sferalarda yenidən qurulur. Mövcud transformasiya böyük Avrasiya qitəsinin siyasi xəritəsinin dəyişməz reallığıdır. Demokratik təsisatları sağlam işləyən, xalqının iradəsinə söykənən dövlət istənilən beynəlxalq təzyiqi dəf edə bilir. Dövlət rəhbərliyinin yürütdüyü dəqiq və soyuqqanlı daxili islahatlar ölkənin qlobal kataklizmlərdən minimum zərərlə çıxmasına hesablanıb. Regionda gedən geosiyasi toqquşmalar fonunda qanunun aliliyinə əsaslanan təhlükəsizlik mərkəzi yaratmaq fövqəladə ustalıq tələb edir. Səsvermənin nəticələri sübut edir ki, vətəndaşlar hökumətin düzgün strategiya seçdiyini dəqiq anlayırlar. Ali sənədin hər sətri azadlığın, müstəqilliyin qorunmasına yönəlib. Qeyd olunan müsbət inkişaf trayektoriyası mütləq mənada qlobal güclərin diqqətini regiona yönəldir. Həmin güclər Qazaxıstanı tam bərabərhüquqlu, qanunların hökm sürdüyü güclü tərəfdaş qismində qəbul edirlər.
TDT platformasının əsas sütunlarından sayılan Astananın hüquqi zəfəri qardaş xalqlar üçün intibah məşəli rolunu icra edəcək. Məhz göstərilən strategiya uğurun alternativsiz açarıdır. Genişmiqyaslı geosiyasi dəyişikliklər erasında idarəetmə aparatının fasiləsiz və səmərəli fəaliyyəti istənilən dövlətin ayaqda qalması üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Yeni qanunvericiliyin əsas xətti xarici təzyiqləri dəf etməyə qadir güclü daxili struktur yaratmaq, hər vətəndaşın maraqlarını xüsusi qorumaqdır. Qürurla irəli addımlayan, xalqının dəstəyinə arxalanan dövlət modeli hər kəsə nümunədir. Mükəmməl hüquqi arxitektura sülhün və firavanlığın yeganə qarantıdır.
Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ
