“Əziz balaca ulduzum, Eliçka...” Solovkidən yazılmış hər məktub səliqəli əlyazma ilə, sanki həbsxana kamerasında deyil, institut masasında yazılmış kimi başlayıb. Bu sətirlər atanın istiliyini, alimin nəvazişini və ədalətə olan sadəlövh, demək olar ki, uşaqcasına inamını ifadə edib. Sovet hidrometeorologiya xidmətinin qurucularından biri olan Aleksey Vangenhaym qızına yazıb ki, “hər şey yaxşı olacaq”. O, yazırdı və inanırdı. Hətta təkadamlıq kamerasının qapıları artıq arxasında bağlananda belə.
1930-cu illərdə SSRİ-də absurd səslənsə də, bulud örtüyünə, atmosfer cəbhələrinə və siklonik hərəkətlərə görə görkəmli meteoroloq Vangenhaym saxlanılıb. O, kənd təsərrüfatına qəsdən zərər vurmaqda və sosialist iqtisadiyyatını sarsıtmaqda ittiham olunub. Hətta küləyin də xalqın düşməninə çevrildiyi “böyük etimadsızlıq dövrünün” məntiqi belə idi. Ancaq Vangenhaym sistemə tamamilə sadiq qalıb, partiyaya, Stalinə, sosializmə inanıb. Bəlkə də həddindən artıq.
SSRİ-də karyera - meteorologiya dövlət vəzifəsi kimi
1920-ci illərdə gənc Aleksey Vangenhaym sonradan sovet iqtisadiyyatının sütunlarından birinə çevriləcək dövlət meteorologiya xidmətinin ön sıralarında olub. O, Sankt-Peterburq Universitetini geofizika ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirib və tez bir zamanda meteorologiyanın yalnız yağış və küləkdən daha çox şey olduğunu anlayıb. Söhbət zamanın idarə olunmasından və deməli, beş illik planlardan gedib. Hava proqnozu məhsuldarlıq, nəqliyyat, tikinti və hətta müdafiə üçün idarəetmə vasitəsinə çevrilib.
1929-cu ildə onun rəhbərliyi altında Sovet Hava Bürosu yaradılıb. O, sistemi sıfırdan qurub: geniş stansiyalar şəbəkəsi, teleqraf məlumatlarının toplanması sistemi və kadr hazırlığı. Bu, texnokratik bir xəyal olub: dəqiq hesablamalar, sərt intizam və elmi təməl. Modernləşməyə sadiq qalan sovet hökuməti bu cür mütəxəssislərə faydalı olduqları müddətcə kart-blanş verib.
Maraqlıdır ki, məhz o zaman Stalin şəxsən ən yüksək hakimiyyət orqanlarına gündəlik hava proqnozlarını məcburi edən bir fərman imzalayıb. Bu, Aleksey Vangenhaym üçün bir növ qələbə olub - o, meteorologiyanın strateji bir elm kimi tanınmasını təmin edib. Digər tərəfdən, həm də ideoloji bir resurs kimi: hava artıq dövlətin əlində olub.
Həbs - əsassız ittihamlar
1933-cü ildə Vangenhaym ağır bir səhvə yol verib: Stalinin açılış nitqini rus dilində oxumaq təlimatına zidd olaraq, bir çox xarici alimlərin dəvət olunduğu Leninqradda ilk Ümumittifaq Geofizika Konqresini fransız dilində açıb. 8 yanvar 1934-cü ildə Aleksey Vangenhaym həbs edilib. İttiham paradoksal idi: “Antisovet təşkilatında iştirak”. İstintaq təfərrüatları aydınlaşdırmağa tələsməyib. O dövrdə məntiq sadə idi: Əgər siz mühəndis, alim və ya rəhbərsinizsə, sadəcə səriştənizə görə şübhəli bilinirsiniz.
İstintaq formulyar bir sxem üzrə aparılıb. Vangenhaym etiraf etməyə məcbur edilib, döyülüb və günlərlə oyaq saxlanılıb. Arxivlərdə həmkarlarının təzyiq altında verdiyi ifadələr var və onlar onun “proqnozları təhrif etdiyini, kənd təsərrüfatına zərər verdiyini” iddia ediblər. İroniya ondadır ki, elmi dəqiqliyin fanatiklərindən biri olan Vangenhaym özü baş verənləri dəhşətli bir səhv kimi qəbul edib, hər şeyin aydınlaşdırılacağına inanıb.
Həyat yoldaşına və qızına göndərdiyi məktublarda o yazıb: “Sadəcə gözləməliyik. Düzünü desəm, tezliklə hər şey aydın olacaq”. Bu sətirlər istənilən cümlədən daha dəhşətlidir. Çünki onlar rejimin bu qədər kinayəli şəkildə insanları əzdiyinə inanmayıb.
Alim Solovkiyə aparılsa da, o, məktublar yazmağa, qızı üçün şəkillər çəkməyə, hava, quşlar və oradakı həyatı haqqında danışmağa davam edib. Sanki heç nə olmamış kimi. Yaxud da qızı üçün heç nə olmasını istəmirdi. Rəsmi olaraq alim 10 il müddətinə düşərgələrə sürgün edilib. Amma bu, yalnız proloq idi. Yaşayış şəraiti düşərgə üçün tipik olub: soyuq, aclıq, ağır əmək. Amma o, qəzəblənməyib, yenə də sovet hakimiyyətinə inanıb. Üstəlik, işləməyə davam edib, düşərgənin içərisində ətraflı hava müşahidəsi cədvəlləri tərtib edib və hətta “yerli hava xidməti” yaratmağa çalışıb. Nə qədər qəribə səslənsə də, bütün bunlar məhbuslar adasında baş verib.
Bütün səylərinə baxmayaraq 1937-ci ildə Solovkidə xüsusi üçlüklər kvotaya uyğun olaraq edam ediləcəklərin siyahılarını tərtib ediblər. 57 nömrəli Aleksey Vangenhaym 3 noyabr 1937-ci ildə edam edilib. Ehtimal ki, o, Sandarmoxda dəfn edilib; dəqiq yeri məlum deyil. Ailəsinə sonradan məlumat verilib: “O, qarın boşluğunun iltihabından ölüb”.
İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün
