Vərəsəlik hüququnda uzun bir tarixi dövr ərzində əslində vərəsə statusuna malik olan şəxslərin mirası qəbul etmə müddəti ərzində mirası qəbul etməmələri səbəbindən miras əmlakdan məhrum edilmişdir. Bunun başlıca səbəbi vərəsəlik hüququnda hakim olan universal hüquqi varislik prinsipinin mahiyyətinin anlaşılmaması idi. Bu yazıda qeyd olunan prinsipdən yola çıxaraq varislik formaları araşdırılmışdır. Eyni zamanda hazırda vəsiyyətnamədə hər hansı bir əmlakın vəsiyyət edildiyi şəxs vəsiyyət üzrə vərəsə hesab edilməkdədir. Hər hansı əmlaka vəsiyyətnamə əsasında alacaq haqqı, tələb hüququ yaranan şəxs vəsiyyət üzrə vərəsə hesab edilməsindən dolayı avtomatik olaraq miras qoyanın borclarından da məsul olmuş hesab olunur. Bu münasibətlər çərçivəsində vəsiyyətnamədə müəyyən mal vəsiyyətinin edildiyi yoxsa, hər hansı şəxsin vərəsə olaraq təyin edildiyini müəyyən etmək zəruridir. Həmçinin müəyyən mal vəsiyyətinin vərəsəlik hüququnda tutduğu yer araşdırılmışdır.

Universal hüquqi varislik

Universal hüquqi varislik anlayışı hüquqda ilk baxışda mürəkkəb səslənsə də, əslində gündəlik həyatla çox sıx bağlı olan və ən çox miras məsələlərində qarşımıza çıxan əsas prinsiplərdən biridir. Varis olmaq, sadə dillə desək, bir şəxsin yerinə keçmək, onun hüquq və öhdəliklərini davam etdirmək deməkdir.

Universal hüquqi varislik isə bu anlayışın daha geniş formasıdır. Burada söhbət yalnız bir hüququn və ya bir əmlakın ötürülməsindən getmir. Əksinə, bir şəxsin bütün malvarlığı – yəni həm hüquqları (məsələn, mülkiyyət, alacaqlar), həm də öhdəlikləri (yəni borcları) bütöv şəkildə başqa şəxsə keçir. Üstəlik bu keçid avtomatik baş verir; bunun üçün ayrıca müqavilə bağlamağa və ya xüsusi prosedur həyata keçirməyə ehtiyac olmur. Qeyd edilən xüsusiyyət universal hüquqi varislik prinsipini qismən hüquqi varislikdən fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir. Məhz vərəsəlik hüququnda uzun müddət yanlış tətbiqə məruz qalan məqam da bundan ibarət idi. Miras əmlakın vərəsələrə keçidi üçün hər hansı prosedur və ya müddətə zərurət yox idi. Çünki miras qoyanın ölüm anından etibarən bu əmlak avtomatik olaraq vərəsənin əmlakına iqtibas edir və onun əmlak aktivi və ya passivində yer alır.

Bu prinsip ən aydın şəkildə vərəsəlik hüququnda özünü göstərir. İnsan vəfat etdikdə onun malik olduğu hər şey – evi, pulu, bank hesabları, kimlərdənsə alacağı – hamısı bir anda vərəsələrinə keçir. Burada maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, bu keçid üçün vərəsənin nə razılığı, nə də məlumatlı olması tələb olunur. Qanun bunu avtomatik şəkildə həyata keçirir. Başqa sözlə, miras hüququnda “boşluq” yaranmasına imkan verilmir; əmlak sahibsiz qalmır.

Eyni zamanda təsəvvür edək ki, bir şəxs vəfat edir və onun həm müəyyən miqdarda aktivi, həm də borcu (miras passivi) var. Bu halda varis yalnız miras aktivi deyil, eyni zamanda həmin passivini də qəbul etmiş olur. Yəni universal varislik “yalnız fayda” deyil, həm də “məsuliyyət” deməkdir.

Bu prinsipin hüquq sistemində rolu çox böyükdür. Əgər universal varislik olmasaydı, bir insan vəfat etdikdə onun əmlakı sahibsiz qala bilərdi, borclar isə hüquqi baxımdan qeyri-müəyyən vəziyyətə düşərdi. Bu isə həm iqtisadi, həm də hüquqi baxımdan ciddi problemlər yaradardı. Universal varislik isə bu problemlərin qarşısını alır və hüquqi münasibətlərin davamlılığını təmin edir.

Eyni zamanda bu prinsip həm vəsiyyət üzrə vərəsələrə də eyni dərəcədə şamil olunmuş hesab edilir. Miras qoyanın iradəsi əsasında formalaşan vəsiyyət üzrə vərəsələrin qanuni vərəsələrdən heç bir fərqi yoxdur. Belə ki, əgər Ü vəsiyyətnamədə miras qoyan M-in əmlakının ¼ hissəsində vərəsədirsə, o da avtomatik bu prinsipin təsir dairəsinə düşərək miras qoyanın həm də borclarından həmin hissədə məsul olmuş olur.

Qismən hüquqi varislik və leqat

Qismən hüquqi varislik o deməkdir ki, miras qoyanın bütün əmlakı yox, yalnız müəyyən bir hissəsi və ya konkret bir hüququ başqa şəxsə verilir. Bu halda həmin şəxs miras qoyanın yerinə tam keçmir, yəni onun bütün hüquq və öhdəliklərini qəbul etmir.

Belə şəxslər miras qoyanın borclarına görə cavabdeh olmur və miras üzərində birbaşa mülkiyyət hüququ da avtomatik əldə etmirlər. Onlar sadəcə vəsiyyətnamədə göstərilən əmlakın və ya hüququn onlara verilməsini tələb etmək hüququ qazanırlar.

Yəni burada universal varislikdə olduğu kimi “hamısı birlikdə keçdi” vəziyyəti yoxdur. Əksinə, yalnız konkret bir şey üzrə hüquq yaranır və bu hüquq da birbaşa deyil, tələb yolu ilə həyata keçirilir.

Müəyyən mal vəsiyyəti institutu vərəsəlik hüququnda qismən hüquqi varisliyin ən tipik nümunələrindən biri kimi çıxış edir. Bu zaman miras qoyan öz iradəsi ilə konkret bir əşyanın və ya əmlakın müəyyən bir şəxsə verilməsini vəsiyyət edir. Lakin belə hallarda həmin şəxs universal varis statusu qazanmır və vərəsəlik münasibətlərində tam hüquqlu vərəsə kimi çıxış etmir.

Məsələn, fərz edək ki, X vəsiyyətnaməsində Qusarda yerləşən bağ evinin D-yə verilməsini nəzərdə tutur. İlk baxışdan belə görünə bilər ki, D vəsiyyət üzrə vərəsə kimi çıxış edir və buna görə də miras qoyanın borclarına görə məsuliyyət daşımalıdır. Lakin hüquqi mahiyyət bundan fərqlidir. Yaxud X vəsiyyətnaməsində Qusarda yerləşən bağ evində olan İran xalçasını dostu B-ə verilməsini istəyir. İki misala baxanda mahiyyət etibarilə heç bir fərq olmadığını görmək olar. Amma nədənsə birinci misalı oxuyan kimi D-nin vəsiyyət üzrə vərəsə olduğu düşünülür.

Belə vəziyyətdə D universal hüquqi varis hesab olunmur. O, yalnız müəyyən mal vəsiyyəti üzrə hüquq əldə edən şəxs, yəni vəsiyyət alacaqlısıdır. Bu isə o deməkdir ki, D-nin əldə etdiyi hüquq birbaşa mülkiyyət hüququ deyil, yalnız həmin əmlakın ona verilməsini tələb etməkdən ibarət olan alacaq hüququdur.

Başqa sözlə, Qusar ərazisindəki bağ evi avtomatik olaraq D-nin mülkiyyətinə keçmir. Universal varislikdə olduğu kimi hüquqların və öhdəliklərin birbaşa və avtomatik keçidi burada baş vermir. Əksinə, D bu əmlakın ona verilməsini vərəsələrdən tələb etməlidir. Əgər vərəsələr bu vəsiyyəti könüllü şəkildə icra etməzlərsə, D məhkəməyə müraciət edərək həmin əmlakın onun adına keçirilməsini tələb edə bilər.

Eyni zamanda, D universal varis olmadığı üçün miras qoyanın borclarına görə məsuliyyət daşımır və bu münasibətlərdə qismən hüquqi varislik prinsipi tətbiq ediləcəkdir. Nəticə etibarilə, müəyyən mal vəsiyyəti zamanı isə yalnız konkret bir əmlak üzrə tələb hüququ yaranır və bu hüquq qismən hüquqi varislik çərçivəsində qiymətləndirilir.

Bəs bu müəyyən mal vəsiyyəti Azərbaycan vərəsəlik hüquq sistemində necə yer tutur? Müəyyən mal vəsiyyətinin edilməsi özlüyündə miras qoyanın bir kimsənin lehinə hansısa hüquq yaratmasıdır. Bu vəsiyyət tapşırığı (leqat) institutunda öz əksini tapır. İlk başda bunun leqat olaraq müəyyən edilməməsinin başlıca səbəbi leqata – yalnız müəyyən şəxsin xeyrinə konkret bir vərəsəyə verilmiş tapşırığın icra edilməsi olaraq baxılmasıdır. Mülki Məcəlləsinin 1205-ci maddəsinə əsasən, vəsiyyət edən miras hesabına hər hansı öhdəliyin bir və ya bir neçə şəxsin xeyrinə icra olunmasını vərəsəyə həvalə edə bilər. Bu norma belə təsəvvür yarada bilər ki, leqat yalnız konkret vərəsəyə açıq şəkildə tapşırıq verildiyi hallarda yaranır. Lakin institutun mahiyyəti və digər ölkələrdə tənzimləmə vəziyyəti göstərir ki, vəsiyyət tapşırığı konkret bir vərəsəyə ünvanlanmadan da yaranır. Belə ki, müəyyən mal vəsiyyəti özü-özlüyündə leqat münasibətinin yaranmasına səbəb olur. Çünki belə hallarda miras qoyanın iradəsi konkret bir əmlakın müəyyən şəxsə verilməsinə yönəlir və bu, hüquqi mahiyyətinə görə öhdəlik münasibəti yaradır. Bu münasibətdə vəsiyyət tapşırığını alan şəxs (leqatari) birbaşa mülkiyyət hüququ əldə etmir, yalnız həmin əmlakın ona verilməsini tələb etmək hüququna malik olur.

Bu baxımdan leqat institutunun xüsusiyyətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, onun yaranması üçün vəsiyyət tapşırığının konkret olaraq hansı vərəsəyə həvalə edilməsinin göstərilməsi zəruri deyildir. Əgər vəsiyyətnamədə bu məsələ xüsusi olaraq müəyyən edilməmişdirsə, belə halda vəsiyyət tapşırığının icrası bütün vərəsələrin üzərinə düşür. Beləliklə, leqatın mövcudluğu konkret icraçının göstərilməsindən asılı deyil; öhdəliyin subyekti ya vəsiyyətnamə ilə, ya da hüquqi mexanizm olaraq vərəsələrin özləri vasitəsilə müəyyən olunur.

Eyni zamanda Məcəllənin 1215-ci maddəsi açıq şəkildə müəyyən edir ki, vəsiyyət tapşırığını alan şəxs miras qoyanın borclarına görə məsuliyyət daşımır. Bu norma onun hüquqi statusunun universal hüquqi varisdən fərqli olduğunu birbaşa təsdiq edir. Universal varislikdə vərəsələr miras qoyanın həm hüquqlarını, həm də öhdəliklərini bütövlükdə qəbul etdikləri halda, leqatari yalnız konkret bir hüquq – tələb hüququ əldə edir.

Bundan əlavə, Maddə 1213-də nəzərdə tutulan üç illik iddia müddəti də bu münasibətin öhdəlik xarakterini bir daha təsdiqləyir. Əgər söhbət birbaşa mülkiyyət hüququnun keçməsindən getsəydi, belə bir tələb müddətinin müəyyən edilməsinə ehtiyac qalmazdı. Bu isə göstərir ki, leqat münasibətlərində hüquq avtomatik keçmir, əksinə, icra edilməli və tələb olunmalıdır.

Vərəsəlik hüququnda vəsiyyət alacaqlısının hüquqi vəziyyəti Türk Mədəni Qanununun 600-cü maddəsi ilə tənzimlənir. Həmin maddəyə əsasən, vəsiyyət alacaqlısı vəsiyyətin icrasını tələb etmək üçün şəxsi tələb (alacaq) hüququna malikdir. Əgər vəsiyyəti icra edən xüsusi şəxs (vəsiyyətin yerinə yetirilməsi üzrə vəkil) təyin olunmuşdursa, tələb ona qarşı irəli sürülür; belə şəxs yoxdursa, tələb qanuni və ya təyin olunmuş vərəsələrə(atanmış mirasçı-vəsiyyət üzrə vərəsələr) qarşı yönəldilir.

İsveçrə Mülki Məcəlləsinin 484 - cü maddəsində qeyd edilir:

1 Vəsiyyət edən şəxs, həmin şəxsi vərəsə təyin etmədən ona leqat (vəsiyyət üzrə əmlak faydası) verə bilər.
2 O, konkret bir əmlakı və ya mirasın hamısı və ya bir hissəsi üzərində istifadə hüququnu vəsiyyət edə bilər, yaxud vərəsələrə və ya digər leqatarilərə mirasın dəyəri hesabına həmin şəxsə ödəniş etməyi və ya onu müəyyən öhdəliklərdən azad etməyi tapşıra bilər.

Həmçinin 562-ci maddəsi açıq şəkildə göstərir ki, leqatarın hüququ birbaşa mülkiyyət hüququ deyil, şəxsi tələb hüququdur və bu tələb konkret vəsiyyət borclusu göstərilmədiyi hallarda qanuni və ya təyin olunmuş vərəsələrə qarşı yönəlir. Bu isə sübut edir ki, müəyyən mal vəsiyyəti hallarında hüquqi münasibət vərəsəlik deyil, leqat xarakteri daşıyır.

II. Roma hüququnda müəyyən mal vəsiyyətinə yanaşma

Roma hüququnda müəyyən mal vəsiyyəti bir şəxsə, vərəsə hesabına konkret əmlakın verilməsini nəzərdə tutan ölümdən sonrakı sərəncam kimi müəyyən edilirdi və bu münasibət üç tərəfli hüquqi əlaqə yaradırdı:

1 miras qoyan,
2 vəsiyyət alacaqlısı (leqatari),
3 vəsiyyət üzrə öhdəliyi yerinə yetirməli olan şəxs, yəni miras qoyanın vəsiyyəti icra etmək borcunu yüklədiyi şəxs.

Bu sərəncam, vərəsə təyin etmədən fərqli olaraq, külli hüquqi varislik nəticəsi doğurmurdu. Vəsiyyət alacaqlısının yalnız vəsiyyət edilmiş əmlakın mülkiyyətinin ona keçirilməsini tələb etmək hüququ yaranırdı. Sərəncamın predmetinin mirasın müəyyən bir hissəsindən ibarət olduğu bu hal “partitio legata” adlandırılırdı.

Prinsip etibarilə, vəsiyyət alacaqlısı ölümdən sonrakı sərəncamın yalnız faydalananı hesab olunurdu və mirasın borclarına görə məsuliyyət daşımırdı. Bununla belə, müasir hüquqdan fərqli olaraq Roma hüququnda bəzi xüsusi hallarda, qismən hüquqi varis olmasına baxmayaraq, vəsiyyət alacaqlısının ona düşən pay nisbətində mirasın borclarına görə məsuliyyət daşıdığı da müşahidə olunurdu.

Vəsiyyəti icra etmək borcu, bir qayda olaraq, vərəsələrin üzərinə düşürdü. Lakin vərəsə təyin olunmuş şəxs qul olduqda, o, mirası yalnız bağlı olduğu sahibinin icazəsi ilə və onun hesabına əldə edə bilirdi. Əgər qul vəsiyyəti icra etməz və ya icra edə bilməzdisə, bu öhdəliyin yerinə yetirilməsi onun sahibindən tələb olunmurdu.

Müqayisəli hüquqi təhlil göstərir ki, Türkiyə və İsveçrə hüquq sistemlərində leqatın mövcudluğu konkret olaraq hansı vərəsəyə tapşırığın yönəldilməsindən asılı deyil, belə bir göstərmə olmadıqda belə, leqatın icrası universal varislər, yəni vərəsələr tərəfindən həyata keçirilir. Bu yanaşma leqat institutunun hüquqi mahiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur: burada hüquq avtomatik leqatariyə keçmir, yalnız tələb hüququ yaranır və bu hüquq vərəsələrə qarşı yönəlir.

Azərbaycan hüququnun mövcud normativ tənzimlənməsi də mahiyyət etibarilə bu modelə uyğundur. Bu səbəbdən, vəsiyyətnamədə müəyyən malın konkret şəxsə vəsiyyət edilməsi həmin şəxsin vəsiyyət üzrə vərəsə hesab edilməsi üçün əsas ola bilməz. Əksinə, belə hallarda həmin şəxs yalnız vəsiyyət alacaqlısı kimi çıxış edir və miras qoyanın borclarına görə məsuliyyət daşımır.

Əks yanaşmanın qəbul edilməsi, yəni müəyyən mal vəsiyyəti alan şəxsin vərəsə kimi qiymətləndirilməsi onu miras qoyanın borclarına görə məsul subyektə çevirərdi ki, bu da həm leqat institutunun hüquqi mahiyyətinə, həm də vərəsəlik hüququnun əsas prinsiplərinə zidd nəticə doğurur.

Beləliklə, müəyyən mal vəsiyyəti hüquqi baxımdan vərəsəlik deyil, leqat xarakterli öhdəlik münasibətidir və bu münasibətdə hüquqi nəticə kimi yalnız tələb hüququ yaranır.

Aysu Nəbizadə,
Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasının üzvü, vəkil