Elektron siqaretlər, yəni “vape” və ya ENDS/ENNDS cihazları, maye (əsasən nikotin, ləzzət vericilər və kimyəvi maddələr) buxarlaşdıraraq istifadəçiyə daxil olan aerosol yaradır. Bu cihazlar tüstü çıxarmır, amma buxar vasitəsilə tənəffüs sisteminə müxtəlif kimyəvi maddələr daxil olur.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Dünya miqyasında vəziyyət
Global istifadə artıb
Dünyada 100 milyondan çox insan elektron siqaret istifadə edir, onların təxminən 15 milyonu yeniyetmələrdir.p Bu, xüsusilə gənclərin nikotinə asılılığını artırır və tütün nəzarət sahəsində yeni çağırışlar yaradır.
Qaydalar müxtəlifdir
Təxminən 68 ölkə elektron siqaretləri müəyyən qaydalarla tənzimləyir — bəzi ölkələr sadəcə satış və reklamı məhdudlaşdırır, digərləri qəti qadağalar tətbiq edir.
Bəzi ölkələr tam qadağa tətbiq edib
Məsələn, Hindistan ümumilikdə satış və istehsalı qadağan edib. Digər ölkələrdə isə yalnız müəyyən növlər, ləzzətlər və ya istifadənin qaydaları məhdudlaşdırılıb.
Avropada da nəzarətlər güclənir
Belçika və İsveçrə kimi ölkələr müəyyən növ vape məhsullarının satışını qadağan edir və gənclər arasında istifadənin qarşısını almağa çalışırlar.
Elektron siqaretlərin sağlamlıq təsirləri
Nikotinə asılılıq və beyin inkişafı: Nikotin çox güclü asılılıq yaradır və yeniyetmələr üçün beyin inkişafına mənfi təsir edə bilər.
Tənəffüs problemləri: Vape istifadəçilərində bronxit, astma və digər tənəffüs xəstəlikləri artmaqdadır.
Kimyəvi toksinlər: Vape mayeləri istidikdə zərərli kimyəvi maddələr, ağır metallar və nitrozlar buraxır ki, bunlar da ürək-damar və ağciyər xəstəliklərinə səbəb ola bilər.
Uzunmüddətli təsir hələ tam məlum deyil: Bu məhsullar nisbətən yenidir, buna görə uzunmüddətli sağlamlıq təsirləri barədə hələ də araşdırmalar davam edir.
Uşaqlar üçün ciddi risk: Dünya Səhiyyə Təşkilatı yeniyetmələrin vapingə daha çox meylli olduğunu və bu trendin sağlamlıq siyasəti üçün ciddi narahatlıq yaratdığını bildirir.
Qadağalar və tənzimləmələr (dünya ilə müqayisə)
Qlobal yanaşma fərqlidir:
Bəzi ölkələr tam qadağa tətbiq edib — yəni vape məhsullarının satışı və istifadəsi qanunla qadağandır. Bir çox ölkədə isə yalnız məhdudiyyətlər var — minimum yaş, reklam qadağaları, ictimai yerlərdə istifadə yasaqları və s.
Az sayda ölkədə vape məhsulları müalicə və siqareti tərgitmə vasitəsi kimi nəzərdən keçirilir (yəni zərərli olduqları halda “az zərərli alternativ” kimi də istifadə olunur), lakin bu yanaşma da mübahisəlidir.
Məsələn bəzi Avropa ölkələri disposable (tək istifadəlik) vapes qadağan edib. ABŞ və başqa regionlarda reklam və ləzzət qadağaları geniş tətbiq olunur, lakin tam qadağa deyil.
Niyə qadağa var?
Ən əsas səbəblər bunlardır:
-Gənclər arasında nikotin istifadə səviyyəsinin artması
-Sağlamlıq problemlərinin yüksəlməsi
-Uzunmüddətli risklərin tam bilinməməsi
-Qeyri-rəsmi bazar və təhlükəsiz olmayan məhsulların yayılması
-Ailələr və cəmiyyət üçün ictimai narahatlıq
Bu səbəblərlə bir çox ölkələr vape məhsullarına səviyyəli tənzimləmələr, bəzi hallarda isə tam qadağa tətbiq etməyi seçir.
Azərbaycanda elektron siqaret qadağası
Azərbaycanda elektron siqaretlərin (vape) istifadəsi, satışı və dövriyyəsi 2026‑cı il aprelin 1‑dən etibarən tam qadağan edilib. Bu, “Tütün və tütün məmulatı haqqında” qanuna edilən dəyişikliyə əsasən qəbul olunub. Qanuna görə, nikotin tərkibli elektron siqaretlər artıq “tütün məmulatı” kateqoriyasına daxil edilir və onların idxalı, ixracı, istehsalı, saxlanılması, topdan və pərakəndə satışı və istifadəsi qanunla qadağan olunur.
Qadağaya uyğun olaraq, ictimai yerlərdə elektron siqaret istifadəsinə görə cərimələr də tətbiq olunur – məsələn, qadağan edilmiş yerlərdə vape istifadə edən şəxslər üçün müəyyən məbləğdə cərimələr nəzərdə tutulub.
Niyə belə qadağa qəbul edildi?
Bu qərarın arxasında bir neçə əsas səbəb dayanır:
Sağlamlıq və asılılıq riski
Elektron siqaretlər sıx‑sıx gənclər arasında yayılırdı və nikotin asılılığını artırırdı. Bu isə, xüsusilə yeniyetmələr üçün ciddi sağlamlıq riskləri yaradır. Qadağa ümumi sağlamlığı qorumaq və gənc nəsildə nikotin istifadəsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyır.
Qeydiyyatsız bazar və nəzarət çatışmazlığı
Əvvəllər elektron siqaret satışı və istifadəsi çox vaxt qeyri‑rəsmi şəkildə olurdu və tənzimləmə çərçivəsi mövcud deyildi. Belə vəziyyətdə məhsulların keyfiyyəti və təhlükəsizliyi tam təmin olunmurdu, bu da riskləri artırırdı. Qadağa bu boşluqları aradan qaldırmaq üçündür.
Cəmiyyət tərəfindən dəstək
İctimai müzakirələrdə bir çox valideyn və ekspert bu qərarı gənc nəsillərin nikotindən uzaq tutulması üçün vacib addım hesab edir.
Qadağanın Azərbaycan üçün spesifik təsirləri
Sağlamlıq üzərində təsiri
Qadağa, əsas məqsəd olaraq, gənclər və ümumi əhali arasında nikotin istifadə səviyyəsinin aşağı salınmasına yönəlib. Belə qadağalar digər ölkələrdə də bu məqsədlə tətbiq olunur – çünki vaping məhsulları istifadəsi tənəffüs və asılılıq risklərini artırır.
Kiçik biznes təsiri
Vape satışı ilə məşğul olmuş mağazalar və biznes sahibləri üçün bu dəyişiklik ciddi nəticələr doğurur:
Stokda olan məhsulların istifadəsi artıq qanunsuzdur. İdxal, satış və dövriyyə dayandırıldığı üçün bu sahədə fəaliyyət göstərən kiçik bizneslər itkilərlə üzləşə bilər. Bu, bir çox sahibkar üçün çətinliklər yarada bilər, çünki onlar artıq rəsmi şəkildə fəaliyyət göstərə bilməyəcəklər.
Qeyri‑rəsmi bazarın genişlənməsi riski
Tam qadağa tətbiq olunduqda, dəyişikliklər təkcə qanuni bazarı sıxışdırır, amma tələb olduğu müddətcə bazarda qeyri‑rəsmi, nəzarətsiz satışların genişlənməsi riski də mövcuddur. Bu isə məhsulların daha təhlükəli şəkildə yayılmasına yol aça bilər.
Hüquqi və inzibati cərimələr
Azərbaycanda artıq qadağan edilmiş vape məhsullarını istifadə edən şəxslər üçün qanunla müəyyən cərimələr də nəzərdə tutulur. Bu, qadağanın tətbiqini gücləndirmək məqsədi daşıyır.
Dünya təcrübəsi ilə müqayisə
Azərbaycandakı qadağa yalnız bu ölkə ilə məhdudlaşmır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə, artıq dünya üzrə 40‑dan çox ölkədə müxtəlif səviyyədə tənzimləmə və qadağalar mövcuddur. Bəzi ölkələr tam qadağa tətbiq edib, digərləri isə satışı məhdudlaşdıraraq reklamı qadağan edir və ya ləzzətli mayelərin satılmasına icazə vermir.
Azərbaycandakı qadağa modeli daha çox tam qadağa tətbiq edən ölkələrin sırasına daxildir – bu, nikotinin yayılmasını ciddi şəkildə məhdudlaşdırmaq üçün atılan addımdır.
Azərbaycanda elektron siqaretlərin qadağan edilməsi qərarı — ictimai sağlamlıq, uşaqların və gənclərin nikotindən qorunması, qanuni bazarın təhlükəsizliyinin artırılması məqsədi ilə qəbul edilib. Eyni zamanda bu qərar kiçik biznes sahiblərinə təsir edə, qeyri‑rəsmi bazarın formalaşma riskini artıra və cərimə mexanizmlərini də aktivləşdirə bilər.
Ayşən Vəli
