Xəzərin sahilində yerləşən qədim Bakı təkcə coğrafi məkan deyil, əsrlərin sınağından çıxaraq bu günə qədər öz simasını qoruyub saxlayan, mədəniyyətlərin, sivilizasiyaların və memarlıq ənənələrinin qovuşduğu canlı bir tarixdir. Bu gün şəhərin küçələrindən keçən insanlar, qonaqlar bir tərəfdə tarix, digər tərəfdə isə şəhərin simasına yeni rəng qatan müasir tikililərlə üzləşirlər. Bu məkanlarda memarlıq yalnız estetik ruh deyil, həm də milli-mədəni tarix, milli kimlik və xalqın özünüdərkidir.
Xüsusən İçərişəhər kimi qədim məkan Bakının ilkin memarlıq nüvəsini təşkil edir. Dar küçələr, alçaq evlər, tarixi abidələr bu ərazidə Şərq memarlığının incəliklərini özündə yaşadır. Digər tərəfdən isə XIX-XX əsrlərdə neft bumu ilə əlaqədar şəhərə daxil olan Avropa memarlıq üslubu Bakının görünüşünü daha da zənginləşdirir. Məhz bu səbəbdən Bakı bu gün Şərq və Qərb memarlıq məktəblərinin harmonik sintezinin ən canlı nümunələrindən biri kimi çıxış edir. Burada klassik Avropa üslubunda tikilmiş binalarda milli ornamentlərlə zəngin Şərq memarlığının sintezi şəhərə özünəməxsus estetik gözəllik bəxş edir.
XIX əsrdə neftin gətirdiyi sərvət Avropa memarlığının ən nadir incilərinin Bakıya transformasiyası ilə nəticələndi. İsmailiyyə binası, Tağıyev sarayı kimi tikililər şəhərə yeni nəfəs gətirdi. Bu binalar yalnız daş və dekor deyil, həm də o dövrün sosial və iqtisadi gücünün simvoluna çevrilən tarixi abidələrdir.
Qürurla qeyd edə bilərik ki, bu gün Bakı müasir şəhərsalma mədəniyyətinin yeni nümunələrini yaratmaqla dünyanın diqqətini özünə çəkməyi bacarıb. Heydər Əliyev Mərkəzi, Bakı Konqres Mərkəzi, "Alov qüllələri" kimi layihələr paytaxtımızı dünyaya yeni obrazda təqdim edir. Bu sıraya Bakı Olimpiya Stadionu, Bakı Kristal Zalı kimi nəhəng və funksional obyektləri də əlavə etdikdə bir daha aydın olur ki, paytaxtımız artıq təkcə regional deyil, beynəlxalq miqyasda da mühüm memarlıq mərkəzinə çevrilməkdədir. Bu tikililər yalnız forma baxımından deyil, həm də funksional və simvolik məna baxımından müasir Azərbaycanın inkişaf tempini və ambisiyalarını əks etdirir.
Son illər isə Bakının memarlıq mənzərəsi yeni bir inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən genişmiqyaslı abadlıq və yenidənqurma işlərinin nəticəsi olaraq şəhərin siması daha da gözəlləşərək yeni məzmun kəsb edib. Onu da qeyd etməliyik ki, bu işlər tarixi irsin qorunmasına xüsusi önəm verilməklə həyata keçirilir. Bu baxımdan Bakı Ağ Şəhər layihəsi xüsusi qeyd olunmalıdır. Bir zamanlar sənaye zonası - "Qara şəhər" kimi tanınan bu ərazi indi müasir urbanistik yanaşmanın, ekoloji təmizliyin və estetik memarlığın simvoluna çevrilib.
İftixar duyulası faktdır ki, abadlıq və quruculuq işləri paytaxtın ucqar rayonlarını da əhatə edir. Xüsusilə Binəqədi rayonu ərazisində həyata keçirilən genişmiqyaslı yenidənqurma tədbirləri - parkların salınması, həyətlərin abadlaşdırılması və yeni sosial infrastrukturun yaradılması şəhər sakinlərinin həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edir. Həmçinin Balaxanı qəsəbəsi son illər nümunəvi yaşayış məntəqəsinə çevrilərək təmizlik, ekoloji yanaşma və milli memarlıq elementlərinin qorunması baxımından xüsusi diqqət çəkir. Burada aparılan abadlıq işləri təkcə fiziki mühitin dəyişməsi deyil, həm də sosial-mədəni mühitin yenilənməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Suraxanı rayonunun Ramana qəsəbəsində həyata keçirilən quruculuq işləri də inkişafın sistemli şəkildə olduğunu təsdiq edən amildir. Tarixi abidələrin qorunması ilə yanaşı, yeni yolların çəkilməsi, yaşayış sahələrinin yenilənməsi və müasir infrastrukturun qurulması bu əraziləri paytaxtın ümumi memarlıq sisteminə daha sıx inteqrasiya edir.
Digər diqqətçəkən dəyişikliklərdən biri isə vaxtilə "Sovetski" kimi tanınan ərazidə aparılan yenidənqurma işləridir. Həmin ərazi uzun illər köhnə və plansız tikililərlə yadda qalsa da, burada yeni salınan park şəhər sakinləri və qonaqlar üçün müasir istirahət məkanına çevrilmişdir. Yeri gəlmişkən, Bakı yalnız binaları ilə deyil, həm də park və ictimai məkanları ilə diqqət çəkir. Şəhərin ən qədim yaşıllıq məkanlarından biri olan keçmiş Qubernator (indiki Filarmoniya) bağı uzun illərdir paytaxtın mədəni həyatında mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, Xəzər sahili boyunca uzanan Dənizkənarı Milli Park çoxdan paytaxtımızın vizit kartına çevrilib. Şəhərin relyef xüsusiyyətləri isə özünəməxsus nəqliyyat və memarlıq həllərinin yaranmasına səbəb olub. Bu baxımdan Bakı funikulyoru həm funksional, həm də estetik baxımdan artıq neçə illərdir şəhərin simvollarından biridir.
Bütün bu nümunələr onu deməyə əsas verir ki, Bakı memarlıq baxımından keçmişin, bu günün və gələcəyin şəhəridir. Burada qədim qala divarları ilə müasir memarlıq nümunələri, klassik Avropa üslubu ilə milli ornamentlər harmonik vəhdət təşkil edir. Bakı bu gün tarixlə müasirliyin, Şərqlə Qərbin, qədim ənənə ilə yeniliyin qovuşduğu möhtəşəm bir memarlıq səhnəsidir.
Elşən QƏNİYEV,
İ.BABAYEV (foto)
"Azərbaycan"
