Azpolitika.az saytından alınan məlumata görə, ain.az bildirir.
Dmtir Kleba: “Bir-iki həftə tab gətirməsəydik, ABŞ və Avropa bizi satacaqdı”
"QORDON" nəşrinin təsisçisi Dmitri Qordon Ukraynanın 2020–2024-cü illərdəki xarici işlər naziri Dmitri Kuleba ilə ilə geniş müsahibəsində 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya qarşı tammiqyaslı işğalı ərəfəsində diplomatik müstəvidə baş verən və medianın xəbərsiz qaldığı hadisələri açıqlayıb.
“AzPolitika” müsahibənin ixtisarla təqdim edir.
– Sizcə, Putin tammiqyaslı işğal haqqında son qərarı nə vaxt verdi?
– Bu suala mənim şəxsi cavabım var. Amma dərhal demək istəyirəm ki, mən bunu xaricdə mümkün olan hər kəslə danışmışam və fikirlər müxtəlifdir. Ümumiyyətlə, bu müharibənin tarixi qərarlar verilməli olan yerlərdə yaxaladığı insanları düşündürən əsas sual "bunun qarşısını almaq olardımı" sualı deyil.
– Bəs nə vaxt bunu əldən verdik?
– Bəli, əsas sual onun bu qərarı nə vaxt qəbul etməsidir. Burada müxtəlif versiyalar var. Mənim fikrimcə, bu, 2020-ci ilin baharında baş verdi. Amma bir versiya da var ki, bu, 2020-ci ilin payızında olub. Çünki biz dəqiq bilirik ki, 2021-ci ilin baharında sərhədimizə rus qoşunlarının toplanması artıq işğala hazırlığın bir hissəsi idi. Yəni planın yazılması, komandaların yerləşdirilməsi, hamının hazırlıq görməsi üçün lazım olan vaxtı geriyə doğru saysaq...
– Onda yəqin ki, bahardır.
– Onda bu qərarın 2020-ci ildə verildiyi dəqiqdir, sadəcə məhz nə vaxt verildiyi barədə fərqli baxışlar var.
– Geriyə boylananda görürük ki, 2019-cu ilin dekabrında Parisdə Normandiya formatındakı görüşdə Putin, yəqin ki, Zelenski ilə "naxırının bir yerə getməyəcəyini" gördü və anladı ki, hərbi yolla hərəkət etmək lazımdır.
– Bu mütləq 2020-ci ildir; amma Zelenski ilə anlaşmağın mümkün olmadığını, Zelenskinin ORDLO-nu Rusiya şərtləri ilə qəbul etməkdən imtina etdiyini tam olaraq nə vaxt anladığı mənim üçün...
– 2021-ci ilin sentyabr ayının sonu. Siz Andrey Yermakla birlikdə Vaşinqtondasınız. Orada bir görüş keçirilir və bu görüş zamanı sizi və Yermakı rusların Ukraynaya tammiqyaslı müdaxiləsinin qaçılmaz olduğu barədə xəbərdar edirlər. Bu görüş harada baş tutdu?
– ABŞ Dövlət Departamentində.
– Məhz kim tərəfindən?
– Viktoriya Nuland.
– Bu onun təşəbbüsü idi, yoxsa yox?
– Xeyr, belə məsələlərlə zarafat etmirlər.
– Xeyr, görüşün təşəbbüsünü soruşuram.
– Vaşinqtondan müxtəlif siqnallar gəlməyə başlamışdı. Məni də nazir kimi danışmağa dəvət etdilər. Amma həmin vaxt burada (Ukraynada) komanda daxili münasibətlərimiz artıq çox yüksək səviyyədə idi, ona görə də məndən Andrey Borisoviçin (Yermak) də mənimlə birlikdə uçmasını xahiş etdilər.
- Yəni sizi Viktoriya Nuland dəvət etmişdi?
– Xeyr, məni ABŞ Dövlət Departamenti dəvət etmişdi.
– Nuland, mən deyərdim ki, akademikdir.
– Dedim ki: "Əgər belə bir şey baş verirsə, bunu gizlətmək olmaz. Bu o deməkdir ki, kimsə daha bu barədə bilməlidir. Biz avropalılarla danışmalıyıq, görək onlar da eyni şeyi görürmü".
– Və avropalılarla danışdınız?
– Dərhal yox. Əvvəlcə Prezidentə məruzə etdik. Sonra sualımızla avropalıların yanına uçduq.
– Vaşinqtondan qayıdanda Prezident nə dedi?
– Təfərrüatları sözbəsöz xatırlamıram, amma ümumi mövqe belə idi ki, təmkinli olaq, məlumat toplayaq, nəticə çıxaraq. Avropalılara müraciət etdik. Avropalılar dedilər: "Siz nə danışırsınız, nə müharibə? Heç nə olmayacaq. Bu, amerikalıların hansısa oyunudur. Sakit olun. Əsas odur ki, Rusiyanı təxribata çəkməyin".
– Və bunlar sadəcə avropalılar deyil, ölkə rəhbərləri idi?
– Əlbəttə, bütün əsas liderlər.
– Almaniya?
– Almaniya, Fransa, Britaniya. Britaniya və Kanada yalnız 2021-ci ilin sonuna doğru ABŞ-nin mövqeyinə qoşuldular. O da, səmimi olsaq, nəsə kəşf etdiklərinə görə yox, "anqlosakson həmrəyliyi" naminə bunu etdilər. Sadəcə özününküləri dəstəklədilər.
– Nuland belə deyəndə ürəyiniz qopub eləmədi?...
– Xeyr, biz uşaq deyilik ki, ürəyimiz qopsun. Bu ciddi söhbətdir. Sənə deyirlər: "Müharibə olacaq". Deyirsən: "Təfərrüat verə bilərsiniz?" Deyirlər: "Təfərrüat yoxdur". Deyirsən: "Bəs nəyə əsasən belə nəticəyə gəlirsiniz?" – "Hələlik sizə deyə bilmərik. Vəssalam, sizi sevirəm, yanınızdayam".
– Bəs bu gün bilirsinizmi onlar hansı əsasla bu nəticələri çıxarmışdılar?
– Bilmirəm.
– Çünki mən bilirəm.
– Bilirəm, amma onlar belə izah edirlər...
– Hərbi büdcənin artırılması. Onlar bütün ölkələrin hərbi büdcələrini izləyirlər. Narahatlıq doğuran ilk şey bu idi. Sonra – rus qoşunlarının Ukrayna ətrafına toplanması. Və əlbəttə ki, Kremldəki öz "köstəbəkləri" (casusları). – "Köstəbəklər" yox, bir nəfər "köstəbək". Amma ona görə də onlar indi, mən sonuncu dəfə müzakirə edəndə...
– Siz bu "köstəbəyi" tanıyırsınız?
– Xeyr. Mən keçən ay Harvardda bu məsələni dövrün ən məlumatlı şəxslərindən biri ilə müzakirə etdim. Hərbi çevrədə oturmuşduq. Dedim ki: "Sizdən sübut istəniləndə dediniz ki, verə bilmərik". Və o, digər insanların yanında təsdiqlədi: "Dmitri düz deyir. Biz sübut təqdim etmədik. Bu məlumatın bizdə haradan olduğunu demədik. Niyə? Çünki ifşa edə bilməyəcəyimiz bir mənbəmiz var idi". İndi özünüzü müstəqilliyinin 30 ili ərzində...
– Dəfələrlə qorxudulan Ukraynanın yerinə qoyun. Və çoxlu kombinasiyalarda istifadə olunan ölkənin yerinə. Klintonla Yeltsinin bizi bir top kimi oynatdığı Budapeşt memorandumundan başlayaraq. Və sənə heç nə demirlər. Sən sübut, fakt istəyirsən, sənə deyirlər: "Yox, verə bilmərik – sadəcə sözümüzə inanın". Və eyni zamanda bütün Avropa sənə deyir: "Narahat olmayın, heç nə olmayacaq". Makron, Şolts – hamısı deyir: "Heç nə olmayacaq, yerinizdə sakit oturun".
– Maraqlı şeylər danışırsınız.
– İndi biz buna geriyə baxaraq (retrospektiv) baxırıq, çünki artıq bunları yaşamışıq və suallarımız yaranır. Bəs o vaxt?
– O vaxt isə həmin anın içində yaşayırsan və çiyinlərində qərar vermə yükü var. Yeri gəlmişkən, amerikalıların müharibə olacağı qənaətinə gəlməsi üçün daha bir sübut var idi. Bu nə büdcə, nə də qoşunların düzülüşü idi. Bu, xəstəxanalara qan ehtiyatlarının gətirilməsi idi.
– Bəli, bunu xatırlayıram. Amma onu da bilməlisiniz ki, Amerika kəşfiyyatı baş verənlər barədə ilk məlumatı əldə edəndə – MKİ-yə (CIA) eşq olsun – Amerikanın özündə bu məsələni ilk dəfə yüksək səviyyədə müzakirə etməyə başlayanda, özləri də inanmırdılar. Özlərinin kəşfiyyatına inanmırdılar. Kəşfiyyatla razılaşmaq üçün onlara müəyyən vaxt lazım oldu.
– Yaxşı. Müəyyən vaxt keçir, hələ tammiqyaslı hücum yoxdur. Bizi rəsmi və qeyri-rəsmi şəkildə ABŞ Prezidenti Bayden, Britaniyanın Baş naziri Conson, MKİ rəhbəri Börns və MI6 rəhbəri xəbərdar edirlər. Rəsmi və qeyri-rəsmi xəbərdarlıq edirlər. Biz inanmırıq. Sonra onlar hətta xəritələr dərc edirlər ki, bu xəritələr hücumla tam üst-üstə düşdü. Çernobıl AES. Düşünürəm: bunlar ağlını itirib? Bura girmək, Çernobıl AES-dən keçmək! Orada axı radiasiya var. Yaxşı, rusları radiasiya yemir – radiasiya zibili yeməz. Artıq bizi belə xəbərdar edirlər, yəni hücum xəritələrini sızdırırlar. Niyə biz həmin vaxt da inanmırıq?
– Məncə, siz artıq 2022-ci ilin əvvəlindən danışırsınız. Mən səmimi dedim. Müsahibənin əvvəlində söhbətin bu qədər detallara gedəcəyini bilmirdim. Mən 2021-ci ilin noyabrında özüm üçün müharibənin olacağı qərarını vermişdim. Bu qərarı Ukrayna Prezidentinə onun kabinetində səsləndirdim. Getdim, düzünü deyim, vicdanım rahat olsun deyil səsləndirdim. Çünki anlayıram ki, baş verənlər – tarixdir.
– Və siz də o tarixin yaradıcılarından birisiniz.
– Həm də elə gətirdi ki, Tanrı məni məhz bu vaxtda məhz bu vəzifəyə qoydu. Ona görə də daxil oldum və düşündüklərimi ona dedim.
– O nə cavab verdi?
– Heç nə. Həmin an o, məlumatı qəbul etmək rejimində idi. Çünki o da – bilirsiniz, öz həyat təcrübəsi olan bir insandır. Və o, prezident vəzifəsinə gələndə dərindən əmin idi ki, dünyanın güclüləri onun sələflərini barmağına dolayaraq aldadıblar.
– Elə bil ürəyimdən keçənləri dediniz. Hakimiyyət daxilində də öz aralarında yavaşca belə deyirdilər: "Bu, Putinlə Baydenin bizə qurduğu oyundur".
– Bu, müəyyən dairələrdə olduqca populyar bir fikir idi. Mən isə müharibəyə hazırlaşmaq qərarını başqalarından daha çox şey bildiyim üçün verməmişdim. Kiminsə mənə nəsə dediyi və ya göz vurub "dəqiq olacaq" pıçıldadığı üçün də etməmişdim. Mən sadəcə bəsit şəkildə qərara gəldim ki, qeyri-müəyyənlik vəziyyətində, mərclər bu qədər yüksək olanda, hazırlaşmaq hazırlaşmamaqdan daha yaxşıdır.
– Lavrovun belə tammiqyaslı işğaldan xəbəri olmadığı doğrudur?
– Hesab edirəm ki, doğrudur. Düşünürəm ki, Rusiya işğalının hazırlanması dünya tarixinə ən uğurlu, bəlkə də ən böyük gizlətmə və dezinformasiya əməliyyatlarından biri kimi düşəcək.
– Əgər sərhəddə 150-180 min qoşun varsa, bu necə gizlətmə ola bilər?
– Siyasi gizlətmə. Əminəm ki, Rusiya diplomatiyası bu işə cəlb olunmamışdı. Əminəm ki, Rusiya kəşfiyyatı da bu işə son anda və çox məhdud şəkildə cəlb edilmişdi. Sizə sadə bir misal çəkim: Fransanın hərbi kəşfiyyat rəhbəri tammiqyaslı işğal başlayandan bir həftə sonra vəzifəsindən azad edildi.
– Bilmədiyi üçün?
– Nəinki bilmədiyi üçün – o, son ana qədər Makronu inandırırdı ki, müharibə olacağını göstərən heç bir kəşfiyyat məlumatı yoxdur. Ukraynalılara inanmırsınızsa, Makrona inanın. Kəşfiyyat məlumatı nədir? Bu, üç mənbədir: radio-dinləmələr, elektron dinləmələr...
– Agentura.
– Hərbi və siyasi sektordakı agentura. Onda sənin operativ işçilərin yanına gəlir: "Dinləmələrdə nə var?" Deyirlər: "Sıfır, heç kim heç nə müzakirə etmir, heç bir sənəd dolaşmır". – "Yaxşı, kəşfiyyat xətti ilə nə var? Mimika ilə, işarə ilə nəsə görürsünüz?" – "Xeyr, heç nə görmürük". Gülürlər: "Nə danışırsınız, nə müharibə?" – "Rusiya XİN xətti ilə nə xəbər var?" – "Yox, ümumiyyətlə təəccüb içindədirlər. Biz onlara inanırıq, onları on illərdir tanıyırıq".
– Yəni MKİ (CIA) və MI6 afərin qazandılar?
– Afərin. MI6 və Ceyms Bonda olan bütün simpatiyamıza rəğmən, MKİ (CIA) əsl peşəkarlıq göstərdi. Sonradan MKİ MI6-nı və kanadalıları öz sözlərinin doğruluğuna inandırdı. Avropalılar isə son ana qədər inanmadılar. Fevralın 19-da Münhen Təhlükəsizlik Konfransında onlar müharibə olmayacağını danışırdılar.
– Bu mütləq həqiqətdir. Tammiqyaslı işğal ərəfəsində Putin öz təhlükəsizlik şurasını topladı. Narışkinin orada epik şəkildə kəlimə-kəlimə "mələdiyi" an... O toplantını görəndə anladınızmı ki, o, indi hamını qanla bir-birinə bağlayır və hər şey baş verəcək? Anladınız?
– Tamamilə. Onda mən Aleksandr Litvinenkoya mesaj yazdım. Litvinenko xarici kəşfiyyat xidmətinə rəhbərlik edirdi. Dedim: "Saşa, bu, ORDLO (Donbas) məsələsi deyil".
– Və yenidən sizin tarixdəki rolunuza qayıdaq. Tammiqyaslı işğaldan iki gün əvvəl, 22 fevral 2022-ci ildə siz Oval kabinetdə ABŞ Prezidenti Baydenlə görüşürsünüz. Bu necə baş verdi və nədən danışıldı?
– ABŞ Prezidenti xarici işlər nazirlərini qəbul etmir. Belə bir qərar veriləndə isə xarici işlər nazirinə bu barədə əvvəlcədən deyilmir. Mən sadəcə Ceyk Sallivanla görüşmək üçün Ağ Evə gəlmişdim.
– O dəvət etmişdi?
– Dəvət etməkdən ziyada, bu, proqram idi. Səfərə gəlmişdim: Dövlət Departamenti – Blinken, Milli Təhlükəsizlik Şurası – Sallivan, Pentaqon – Ostin. Bu klassik proqramdır. Oksana Markarova onda dedi: "Burada nəsə qaçhaqaçdır... Şübhələnirəm ki, nəsə ola bilər". Ceyklə görüşə gəldim, mənə "gedək" dedilər. Başqa otağa apardılar, dəhlizlərlə başqa bir yerə keçirdilər. Onda artıq anladım.
– Onların kabinetləri deyəsən yan-yanadır: Sallivan və Baydenin?
– Bəli. Milli təhlükəsizlik müşavirinin kabineti çox kiçikdir, o orada görüş keçirmir. Məni oradan çıxarıb başqa yerə apardılar və anladım ki, Baydenlə görüş olacaq. O, məni Dmitri Kuleba yaxşı oğlan olduğu üçün qəbul etmədi. Onlar hər şeyi anlayırdılar. Baş verəcəklərə tam əmin idilər.
– Hətta saatına qədər bilirdilər.
– Onlar heç nə edə bilmirdilər və heç nə etməyi də planlaşdırmırdılar.
– Planlaşdırmırdılar?
– Xeyr, çünki bütün hesabatlar göstərirdi ki, Ukrayna yox olacaq. Ona görə də Ukraynanı sadəcə ləyaqətlə son mənzilə yola salmaq lazım idi. Və mən vidalaşma mərasimini keçirmək üçün əl altında olan adam idim. Bunu çox aydın hiss edirdim.
– İndi bədənim əsir.
– Mən hər şeyi çox gözəl başa düşürdüm. O inandırırdı ki: "Dəstək tamdır, biz sizinləyik".
– Əlinizi sıxdı?
– Bəli, o, super idi. Mən 2024-cü ilin yayında nazir vəzifəsindən gedəndə Ukrayna hakimiyyət dairələrində Trampın prezident olacağı ilə bağlı ehtiyatlı bir optimizm var idi. Çünki hamıya elə gəlirdi ki, Baydenlə artıq hər şey dalana dirənib və bundan pisi ola bilməz. Amma hər şey müqayisədə bilinir. Beləliklə, əgər Baydeni ondan əvvəlki bütün Amerika prezidentləri və ondan sonra gələnlərlə müqayisə etsək, Ukraynanın bəxti gətirib ki, Putinin Ukraynanı işğal etmək qərarı verdiyi anda ABŞ Prezidenti Cozef Bayden idi. Çünki 1991-ci ildən bəri tanıdığımız bütün ABŞ prezidentləri arasında Ukraynanın onun üçün hansısa şəxsi əhəmiyyəti olan yeganə Prezidentdir. Yeganə. O, bir çox səhvə yol verdi...
– Qətiyyətsiz idi.
– Tarix rəhmsizdir və onun mirası bu kölgədə qalacaq. Amma mənim bircə sadə sualım var. Bütün səhvləri, gecikmələri, o "Soyuq müharibə" mentaliteti (Rusiya ilə nüvə müharibəsinə yol vermək olmaz fikri) ilə belə, bu insan iki il ərzində bizə təxminən 150 milyard dollar verdi.
– Təxminən elədir.
– Koalisiya topladı, başqalarını da nəsə verməyə məcbur etdi.
– Onun yerində Obamanı təsəvvür edirsiniz?
– Xeyr, heç vaxt belə olmazdı. İnanın mənə. Digər bütün ABŞ prezidentləri üçün Ukrayna heç nə idi.
– Bir obyekt idi.
– Nəinki obyekt...
– Bəs 22 fevral 2022-ci ildə ABŞ Prezidenti Bayden sizə nə dedi?
– "Sizi nə qədər lazımdırsa, o qədər dəstəkləyəcəyik. Putin nələrlə qarşılaşacağını hələ bilmir".
– O, həqiqətənmi belə dedi?
– Bəli, amma mən artıq həmin anda bilirdim ki, bütün Amerika xüsusi xidmət orqanları Ukraynanın işinin bitdiyi qənaətinə gəliblər. Gələn həftə Kiyevdə olmayacağımı bilə-bilə, Qordona müsahibə verəcəyimə söz vermək asandır, elə deyil? Baydenə böyük simpatiyam var, çünki onun tarixdəki rolunu qiymətləndirirəm. Amma mən nələr baş verdiyini anlayırdım.
– İnsani olaraq sizə nəsə dedimi?
– İnsani olaraq? Deyərdim ki, bu, sözlərdə deyil, danışıq tonunda, jestlərdə idi.
– Atasayağı bir ton?
– Bəli, tamamilə. O artıq elə bir yaşdadır ki, özünə bunu rəva görə bilər.
– Doğrudurmu ki, o, sizə Ukraynadan harasa getməyi və ya uşaqlarınızı yerləşdirməyi məsləhət gördü?
– Xeyr, o, bu barədə danışmadı. Çünki əsas ssenari Ukraynanın süqutu idi. Optimal ssenaridə isə Ukrayna dövlətinin qərbində hansısa kiçik bir parça qalırdı. Hansı parça olduğu da məlum deyildi.
– Kiyevsiz?
– Kiyevsiz. Yüz faiz Kiyevsiz. Və ikinci faktor: əsas ssenari ondan ibarət idi ki, ruslar işğalın əvvəlində Ukrayna rəhbərliyini öldürməyə çalışacaqlar. Ona görə də hələ bu görüşdən əvvəl Baydenin belə bir yanaşması var idi ki, Ukrayna hökuməti təxliyəyə (evakuasiyaya) hazır olmalıdır. Söhbət əsas şəxslərdən gedirdi. Çünki sonra mühacirətdə Ukrayna uğrunda mübarizəni davam etdirmək lazım gələcəkdi. Blinken 2021-ci ilin yanvarında Kiyevə gəlmişdi. Biz sizinlə oturduğumuz kimi kabinetimdə oturmuşduq. Müharibədən danışırdıq: nə olacaq, nə olmayacaq. O vaxt Ukrayna ilə ABŞ arasında artıq böyük bir gərginlik var idi, çünki biz onlardan silah və sanksiya istəyirdik, onlar isə vermirdilər. Məntiq belə idi: deyirsiniz müharibə olacaq? Onda bizi gücləndirin. Bizi hazırlayın ki, Putin burada tək qalmadığımızı görsün. Onlar isə silah vermirdilər. Çünki yenicə Əfqanıstanda milyardlarla dollar itirmişdilər. İndi silahla doldurmaq ki, sabah... Hamı yazır ki, Ukrayna Rusiyanın olacaq və bütün silahlar rusların əlinə keçəcək. Hansı məsuliyyətli siyasətçi belə addım atar? Biz bu barədə danışırdıq.
– Obuxov rayonundan (Kiyev vilayəti) olan babası haqqında da?
– Yeri gəlmişkən... Biz onun üçün kilsə qeydiyyat kitablarından çıxarışlar olan bir albom hazırlamışdıq. Amma belə şeylərin təsiri çox şişirdilir. Bu, jurnalistlər, media və sosial şəbəkələr üçün gözəl görünür.
– Bağışlayın, bəs Bayden uşaqlarınızın qayğısına qalmağı məsləhət gördümü?
– Bəli, əlbəttə.
– Bu necə baş verdi?
– Necə olacaq? Dedim ki, iki övladım var, qızım o vaxt anası ilə idi... Məktəbdə tətil idi. O, Kiyevdə fransız məktəbində oxuyur. Onlar dənizə getmişdilər. Oğlum isə valideynlərimlə Kiyevdə idi. Dedim ki, uşaqlarım var. O dedi: "Sən yaxşı ata olmalısan". Çünki Bayden üçün bu, çox vacibdir. Amma o vaxtlar haqqımda müxtəlif feyklər yayırdılar: guya başqa uşaqlar tələyə düşdüyü halda, mən uşaqlarımı çıxarmışam. Bunların hamısı yalandır. Valideynlərim oğlumla birlikdə Kiyevdən, mahiyyət etibarilə, fevralın 24-ü sübh tezdən, yəni ilk zərbələrlə çıxdılar.
– Niyə onları əvvəlcədən xəbərdar etmədiniz? Axı böyük müharibənin olacağını anlayırdınız.
– Kimi?
– Valideynlərinizi, uşaqlarınızı.
– Axı necə? Bütün Ukrayna boyu milyonlarla valideyn və uşaq var idi, mən ancaq öz uşaqlarımı?...
– Bayden axı sizə dedi: "Yaxşı ata olun".
– Onda mən çıxıb deməli idim: "Hörmətli ukraynalılar, mənim fikrimcə, bu gecə müharibə başlayacaq. Uşaqları çıxarın".
– Baydenlə söhbətdən sonra bu barədə Prezidentə məruzə etdiniz?
– Əlbəttə.
– Vladimir Aleksandroviç nə dedi?
– Məlumatımı qəbul etdi. Mən Kiyevdə deyildim. Prezidentin necə işlədiyini anlayırsınız da?
– Məlumatı qəbul edir və analiz edir. Əlbəttə.
– Bir neçə məlumat mənbəyini analiz edir, qərar verir. Mən ona sensasiyalı heç nə məruzə etmədim, çünki əslində sensasiyalı heç nə eşitməmişdim.
– Amma Bayden 24-ü olacağına yüz faiz əmin idi?
– Yaxın 48 saat ərzində.
– Belə dedi?
– Bunu o yox, onun adamları mənə dedi. Yaxın 48 saat, hər an ola bilər.
– Putinin belə bir planı var idimi və bu plan Orbanla razılaşdırılmışdımı ki, tammiqyaslı işğalın əvvəlində uğur qazanılarsa, Rusiya Ukraynanın böyük hissəsini tutur, Zakarpatya Macarıstana, Bukovina Rumıniyaya, Ternopil, Lvov, İvano-Frankivsk isə Polşaya keçir?
– Müharibə boyu əlimdə olan bütün diplomatik, kəşfiyyat və şəxsi məlumatlar içərisində Putinlə Orban arasında belə bir razılaşmanın olduğuna dair bircə dəfə də olsun sübuta rast gəlməmişəm.
– Amma?
– Amma rusların təfəkkürünü anlamaq lazımdır. Biz 91-ci il sərhədləri kateqoriyası ilə düşünürük. Onlar isə hələ də maksimum 39-cu il sərhədləri ilə yaşayırlar.
– Bəs siz Ukraynanın sonunun gəldiyini düşünürdünüzmü?
– Xeyr.
– Bunu səmimi deyirsiniz?
– Tamamilə. 21-ci ilin yanvarında Blinkenə kabinetimdə dedim: "Toni, mən xatirələrimi Kiyevdə yazacağam. Sənə söz verirəm".
– Əgər ukraynalılar bir-iki həftə tab gətirməsəydilər, amerikalılar və avropalılar bizi satacaqdılar?
– Bəli.
– Və sonra nə olardı? Artıq bura Rusiya olacaqdı?
– Bəli. Bir il keçərdi, hansısa bəyannamə imzalanardı. Yaxşı, bir il yox, beş il keçərdi və Qərb Rusiya ilə münasibətləri normallaşdırardı.
– Tammiqyaslı işğal zamanı qorxu və ya çaşqınlıq hiss etdiyiniz olubmu?
– Bəli, sözsüz. Qorxunu İstanbul-Varşava təyyarəsində hiss etdim. Çünki mən...
– Turbulentlik var idi?
– Demək olar ki, hə. İstanbuldan Kiyevə uçmalı idim, amma artıq təyyarələri qəbul etmirdilər, biz də Varşava üzərindən uçduq. Bir qadın mənə yaxınlaşıb dedi: "Sizi tanıdım. Yoldaşımla biznes səfərindən evə qayıdırıq, uşaqlarımız Obolonda (Kiyevin rayonu) dayə ilə qalıb. Bizə məsləhət verin: uşaqları oradan çıxaraq, yoxsa uşaqların yanına özümüzü çatdıraq?" Səmimi deyirəm, çox çaşqın idim. Elə bir məsləhət verməlisən ki, onun ucbatından kimsə ölə bilər: ya uşaqlar və dayə çıxmağa çalışanda, ya da valideynlər ora girməyə çalışanda.
– Böyük müharibə zamanı verdiyiniz ən çətin qərar hansı olub?
– Mən bu barədə düşünməmişəm.
Rasim Əliyev
“AzPolitika.info”
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
