ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı müharibə qlobal enerji çatışmazlığına, artan inflyasiyaya və iqtisadi daralmalara səbəb olur.
2026-cı ildə dünya iqtisadiyyatını nə gözləyir?
"Cebheinfo.az" xəbər verir ki, bir çoxları ABŞ və İsrailin 28 fevralda İrana qarşı başlatdığı müharibənin ölkədə tez bir zamanda rejim dəyişikliyinə səbəb olacağına inanırdı.
Lakin bir çox yüksək vəzifəli İran rəsmisi öldürülsə də, sistem ayaqda qalmağı bacardı. Nəticələri qlobal enerji çatışmazlığı, rekord neft qiymətləri, fond bazarındakı qarışıqlıq, yüksək inflyasiya və iqtisadi daralma oldu.
Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) qeyd edir ki, hər bir ölkə və region eyni dərəcədə əziyyət çəkməyib, lakin müharibə bütün qlobal iqtisadiyyata mənfi təsir göstərib.
BVF-nin məlumatına görə, enerji idxalçıları enerji ixracatçılarından daha çox, kasıb ölkələr varlı ölkələrdən, ehtiyatları çox az və ya heç olmayan ölkələr isə böyük ehtiyatları olanlardan daha çox mənfi təsirlənib.
Daha az enerji, daha bahalı istehsal
Bunun əsas səbəblərindən biri qlobal enerji təchizatının pozulmasıdır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (BEA) məlumatına görə, İran müharibəsi qlobal neft bazarı tarixində ən böyük təchizat kəsintisinə səbəb olub və mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) tədarükündə təxminən 20 faiz azalma ilə nəticələnib.
Almaniyanın xarici ticarət və investisiya agentliyi olan "Germany Trade & Invest" (GTAI) bildirib ki, Hörmüz boğazının faktiki bağlanması xüsusilə Asiya ölkələrinə ağır təsir göstərir, çünki onların neft və qaz idxalının 90 faizinə qədəri Körfəzdən gəlir.
GTAI-yə görə, müharibənin nəticələri, xüsusən də Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada enerji qiymətlərinin artması və tədarükdə çətinliklər şəklində artıq aydın görünür. Buna görə də bir çox ölkələr mövcud ehtiyatların buraxılması və subsidiyaların verilməsi kimi iqtisadi tədbirlər həyata keçirirlər.
Ən böyük xammal idxalçısı olan Çin, Yaxın Şərqdən Uzaq Şərq ölkələri qədər asılı deyil. GTAI-yə görə, Çin Xalq Respublikası boru kəmərləri vasitəsilə enerji üçün Rusiya ilə yaxşı əlaqədədir və həmçinin özünün böyük enerji və xammal ehtiyatlarına malikdir. Buna görə də digər ölkələr qədər tankerlərlə çatdırılmadan asılı deyil.
Təchizat zəncirləri və qida istehsalı pozulub
Almaniyada qida və kənd təsərrüfatı müəssisələrini təmsil edən Raiffeisen Assosiasiyasının (DRV) baş meneceri Filip Spinne ilin əvvəlindən bəri dünya bazarlarında mineral gübrələrin qiymətinin təxminən 30-40 faiz artdığını qeyd edir.
Avropaya birbaşa təsiri kiçik olsa da, dolayı təsiri əhəmiyyətlidir. Kənd Təsərrüfatı Sənayesi Assosiasiyasının məlumatına görə, Avropa hazırda müharibədən zərər çəkmiş bölgədən demək olar ki, heç bir gübrə idxal etmir, çünki onu özü istehsal edir.
Digər tərəfdən, təbii qaz gübrə istehsalı üçün vacibdir. Müharibə uzun müddət davam edərsə, Avropada qiymətlər də arta bilər ki, bu da qida qiymətlərinin artmasına səbəb ola bilər.
Aşağı gəlirli ölkələrdə istehlakın və ya xərclərin təxminən 36 %-ni ərzaq təşkil edir, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda isə bu rəqəm 20 %, sənayeləşmiş ölkələrdə isə 9 % təşkil edir.
Buna görə də Afrikanın bir çox ölkəsində, Yaxın Şərqin bəzi ölkələrində və Mərkəzi Amerikada insanlar gəlirlərinin böyük bir hissəsini qidaya xərcləyirlər. Nəticə etibarilə, aşağı gəlirli fərdlər daha çox qida qiymətlərinin artmasından mənfi təsirlənirlər.
BVF-nin məlumatına görə, Avropada enerji ilə bağlı yeni qiymət artımları da yaşayış xərclərini artıracaq və insanların üzərindəki mövcud yükü əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq.
Beynəlxalq İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD): Minimum artım gözləntisi
Bu mənfi inkişaflara baxmayaraq, Beynəlxalq İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD) qlobal ümumi daxili məhsulun (ÜDM) artımının 2026-cı ildə 2,9 faiz səviyyəsində sabit qalacağını və 2027-ci ildə 3 faizə yüksələcəyini təxmin edir.
Gözlənilən minimal artım texnologiya ilə əlaqəli investisiyalar və tədricən azalan tarif dərəcələri ilə əlaqələndirilir.
Lakin İranla müharibə qlobal iqtisadiyyatı ləngidir və tələblə bağlı əhəmiyyətli qeyri-müəyyənlik yaradır. Gələcək proqnozlar üçün ilkin şərt enerji bazarındakı mövcud pozuntuların müvəqqəti olduğu və qiymətlərin 2026-cı ilin ortalarından etibarən normal vəziyyətə qayıdacağı fərziyyəsinə əsaslanır.
OECD-yə görə, G20-də inflyasiyanın 2026-cı ildə 4 faiz olacağı gözlənilir ki, bu da əvvəllər gözlənilən 1,2 faizdən xeyli yüksəkdir. Enerji qiymətlərinə təzyiqin azalması gözlənildiyindən 2027-ci ildə 2,7 faizə düşəcəyi proqnozlaşdırılır.
ABŞ-da artımın bu il 2 %, 2027-ci ildə isə 1,7 % olacağı gözlənilir. Avrozona ölkələrinin 2026-cı ildə 0,8 %, 2027-ci ildə isə 1,2 % artacağı proqnozlaşdırılır. Çində artımın 2026-cı ildə 4,4 %-ə, 2027-ci ildə isə 4,3 %-ə qədər yavaşlayacağı proqnozlaşdırılır.
Küveyt və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri üçün 0,2 % azalma proqnozlaşdırır. Bu, müharibədən əvvəlki dövrlə müqayisədə artım gözləntilərinin 4,6 faiz bəndi azalmasını təmsil edir.
