Ötən həftə təsadüfən internetdə bu mövzuda müsahibəyə qulaq asdım. Təkrar baxdım, deyəsən, bir az köhnə material idi. Amma doğrusu, yenə də çox maraqlı göründü, özüm də nəsə yazmaq istədim, çünki bəlkə də on illərdir ki, mövzu Azərbaycanda dövriyyədə qalmaqdadır, özü də elə-belə müzakirə mövzusu da deyil; bu, onu ittiham edir, o, bunu...
Həm də təkcə Azərbaycanın və azərbaycanlıların predmeti deyildir, keçmiş SSRİ-soveti konteksində çox yerlərdə hələ də davamlı müzakirə olunan böyük siyasi mövzulardandır; artıq haralardasa müzakirələr daha tükənib, bəlkə ona görə ki, nəsə edilibdir. Qalan ölkələrdəsə deyəsən, bir nəsil səhnədən gedənəcən bu və ya digər şəkildə, hətta əvvəlki intensivlikdə olmasa da, yəqin yenə davam edəcək.
Azərbaycana gələndə, ötən dəfələrdə bir yazıda, tamam fərqli məsələylə, 93-ün iyun hadisələrilə bağlı qeyd etmişdim ki, hətta antik, qədim tarixin bəzi qaranlıq məqamlarıyla bağlı aydınlıq daha çoxdur, nəinki bizim 30-40 il bundan əvvəlki tariximizlə.
Əlbəttə ki, daha çox ritorik mənada demişdim bunu, çox şey principcə, aydındır, amma insanlar hələ də düşünürlər ki, yox, burada başqa nələrsə də var deyəsən.
Hətta Dünyada indi də iki sahə var, biri din, digərisə tarix–nə qədər çalışırsan, çalış, bunları siyasətdən tamam ayırmaq olmur. Nə ilahiyyatçı deyiləm, nə tarixçi, amma kimsə inandıra bilməz ki, Vatikanın keşişləri zəhləm getmiş İran mollalarından siyasətlə daha az məşğul olur! Yox, hətta xristian reformistlərinin – protestantların və yaxud da qeyrilərinin siyasi izləri haralarda görünmür?
Bir səbəbi budur ki, siyasəti mücərrədləşdirmək lazım deyil, onu da insanlar yaradır və həyata keçirirlər, onlarsa hamı kimi adi adamlardır, nə qədər neytral, hətta “tolerant” olsalar da, biri xrisitianlığa daha çox meyl edir, digəri islama, üçüncüsü bütpərəstliyə.
Sovetin vaxtında Əfqanıstanda xidmət etmiş hərb müəllimlərimiz danışırdı ki, elə ki, döyüş başlayırdı, bizim o vaxtki sovet əsgərləri bircə anın içində sovet hökumətinin 70 ildə onlara öyrətdikləri ateizmi-filanı tamam unudurdular: xristianlar başlayırdı xaç vurmağa, müsəlamlarsa öz dini dualarını oxumağa!..
Yəni din də sadə məsələ deyil. Onun təzahürünü dünyanın ən demokratik siyasətçinin də siyasətində görəndə qəti təəccüblənməyin. Belədəsə, bunu sadəcə, bir giriş kimi, fikrimi çatdırmaqçün qeyd etdim –başqa səmtə yozmayın.
O ki qaldı tarixə, onu da heç də həmişə siyasətdən, ideologiyadan ayırmaq olmur. Əvvəllər astronomiya əvəzinə astrologiya, kimya əvəzinə əlkimiya olduğu kimi tarix və tarixçilər əvəzinə də salnamələr və salnaməçilər olub. Sonradan elmi-akademik tarix yaranıbdır, amma onlar bu və ya digər siyasi dairələrin, mərkəzlərin təsirindən tamamilə azaddırmı? Baxırsan, eyni şeyi konservatorlara yaxın olan ABŞ tarixçisi bir cür yazır, demokratlara yaxınısa başqa cür...
İdeologiya tək sovet vaxtı vardı? Yox, nə qədər siyasət olacaq, elə o qədər də ideologiya, hətta təbliğat olacaq (indi buna siyasi texnologiya-filan deyilsə də məğzi-təyinatı eynidir!). Bunlar həm də tarixin əsasında qurulur, ona proyeksiya olunur ki, özüllü olsun.
Odur, deyilsə ki, yaxın tarixin indiyədək heç olmasa, 30 faizi yazılıb, bunun özü də çox olar. Bəlkə bundan da azdır, çünki hələ qəti məlum deyil ki, post-sovet ölkələri keçmişdən nə qədər uzaqlaşşıb?
Özü də cəmi post-sovet məkanına aiddir. Baltik respublikaları bir az çox, digərləri az, Rusiya özüsə, ümumiyyətlə, bilinmir ki, bu məsələdə nə qədər uzağa gedib!
Otuz il əvvəl “dəmir Feliksin” heykəlini uçurtdular, indi həmin yerdə təzədən ucaltmağa çağırırlar. Putin tarixi təftiş etməyi də az qala, yasaq etdi. Amma bu, da bir yana, adam ölkənin yarısını “agent” elan edibdir!
Ona görə də “keçmiş KQB məsələsi” asan problem deyil: çoxumuz, keçmiş sovet adamları-“homsovetikus”lar gözümüzü açıb kommunist partiyası, KQB görmüşük! Psixoloji cəhətdən bundan dərhal uzaqlaşmaq asandırmı?..
Amma başqa yol yox, çalışmalıyıq! Sovetlərin, hətta KQB-filanın izi hələ xeyli psixologiyamızda qalacaq - ən azı bizim kimi sonuncu sovet nəsli səhnədən gedənədək! Bir gülməli detal deyəcəm. Soljenitsın ABŞ-a köçəndə evinin ətrafına böyük, çox hündür hasar çəkibmiş. Amerikalılar baxıb təəcüblənirmiş. Amma bizimçün təəccüblü şey yox burada, qapalı ölkələrin insanlarının psixologiyası belədir; əvvəl hasar, sonra ev!..
Gələk “keçmiş KQB arxivi” məsələsinə. Vaxtilə cəmi post-sosialist, post-sovet məkanında ən aktual məsələlərdən idi. Hətta Avropa ölkələrində (məsələn, Polşada) insanlar tək arxivlərin açılmasını yox, dekommunizasiya aktının qəbul edilməsini, kommunist rejiminə xidmət edənlərin yeni quruluşlarda vəzifə tutmasına, ümumiyyətlə, imkan verilməməsini təklif edirdilər. Nə qədər məqsədəuyğun, nə qədər real idi, artıq başqa söhbətin mövzusudur: mənim məlumatıma görə heç də alınmadı bu, çünki nə qədər insan problem yaşayardı! Həm də insanlar nə vaxt, hansı dövrdə dünyaya gəlməyi özləri seçmirlər axı!
O ki qaldı keçmiş sovet-kommunist sistemində işləməyə-çalışmağa, insanlar nə edə bilərdilər? Bütöv xalqlar durub hamısı dissident olası deyildilər ki! Keçmiş sosialist düşərgəsində etirazlar da olmuşdu: “Praqa baharı” oldu, digər ölkələrdə etirazlar baş verdi, amma Moskva hmısını silahla yatırtdı!
Odur, insanların acığını başa düşmək mümkün idi. Sovet rejiminin, KQB-nin böyük cinayətləri olmuşdu. 30-cu illərdən ta “perestroykaya” qədər! Guya “perestroyka” vaxtı olmadı? “Sumqayıt hadisələri” nəydi? 20 Yanvar (söhbət etirazın özündən yox, onun necə boğulmasından gedir!) nə idi? Tiflis, Vilnüs, bundan əvvəl, bəlkə də, ən birincisi, Alma-Ata hadisələri nəydi? Bunların hamısını KQB senariləşdirməmişdimi? Daha əvvəl Praqa, nə bilim, Macarıstan, ondan da xeyli əvvəl 1937, lap əvvəllərsə, “qırmızı terror”! Bunlar KQB-nin, NKVD- nin işi deyildimi? Neçə ölkədə çevrilşlər, böyük insanların aradan götürülməsi –Amerikaya qaçmış öz Lev Trotskilərindən tutmuş ukraynalı millətçi Bandera, hətta bizim Düdənginskiyədək! Bəzən daxildəki adamları da bu yolla zərərsizləşdirirdilər–məsələn, Kirov kimi! Özləri yazırdı! Bəs bizim Xoyskini, Nəsib bəy Yusifbəylini, hətta Pişəvərini kim öldürdü?..
Demirəm digər analoji strukturlar, məsələn, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi mələkdi, yalnız xeyriyyəçiliklə, maarifçiliklə məşğuldur. Yox, onlar da bütün dünyada böyük çevrilişlər edir, kommunistləri, hətta vaxtilə qaradərili siyasi - ictimai fəalları təqib edirdilər! ABŞ tarixçiləri, jurnalistləri özləri yazır! “Virtiozluğuna” heyrət etdyimiz böyük və çox “incə”, hətta indiyədək davam edən əməliyyatlar! Onları kim edir?..
Bir daha deyirəm ki, keçmiş KQB ilə bağlı insanların acığını, qəzəbini başa düşmək olardı. Amma haradasa arxivlər açıldı, haradasa yox. Bizdə də danışıldı, yazıldı, deyildi, hətta biri–birilərini ittiham edənlər də oldu və təəssüf, bu, seyrək şəkildə hələ də davam edir.
Daha çox qınanan da, əlbəttə ki, bir illik AXC hakimiyyəti oldu. Hərçənd, bunu əvvəlki, yaxud da sonrakı hakimiyyətlər də edə bilərdi. Görünür, AXC-nin adı daha çox ona görə hallanır, qınanır ki, onlar özlərini hamıdan çox anti-sovetçi hesab edirdilər, daha çox demokrat sayırdılar.
Belədəsə, indiki nisbətən yaşlı nəsil o çağları, ilk hərəkat illərini çox yaxşı xatırlayır. Yox, mən heç bir güc strukturunda çalışmamışam, kiminsə, nəyinsə haqqında fövqəladə məlumata da malik deyiləm, heç kimin haqqında heç nə iddia edə bilmərəm və heç vaxt da etmərəm də!
Amma adi bir insan kimi yadıma gəlir ki, o vaxt bizim ağıllı azərbaycanlılar daim onda çox “fəal” olan bəzilərindən dad edir, deyirdilər ki, bunlar xalqı və ölkəni məhv edəcək! Sonradan bəzisinin xarakteristikasını, özü də bir cümləylə rəhmətlik prezident Heydər Əliyev verdi! Bəzisi hətta 1993-cü ilin iyun hadisələri zamanı da çox böyük fəallıq etmişdi. Bəs 93-cü ilin iyun hadisəsinin özü nə idi? Onu kim ssenariləşdirmişdi? Qərəz, eləsi oldu ki, onda nəinki Azərbaycana və xalqına, hətta milli hərəkata, AXC hakmiyyətinin özünə belə olmazın ziyanlar vurdu! Rəhmətlik Əbülfəz bəyin bir müsahibısində çox maraqlı şey oxumuşdum. Bir pritçanı misal çəkmişdi: “Bir kişinin evi yanır. Qonşular tökülüşür ki, söndürsünlər. Amma görürlər ki, kişi özü qıraqda dayanıb gülür. Deyirlər ki, a kişi, evin yanır, niyə gülürsən? Kişi qayıdır ki, düzdür, ev yandı, amma içindəki bit-birə də yandı!”...
Bir daha deyirəm ki, mənim heç bir fövqəladə məlumatım-filanım olmayıb, ona görə də heç kimə qarşı heç nə iddia edə bilmərəm, heç belə xasiyyətli adam da deyiləm.
Üstəlik, bu “KQB söhbətinin” haqsız olaraq çox adama şamil edilməsinin də daim əleyhinə olmuşam. Bilirsiniz, niyə? Neyləyək, indi durub rəhmətlik Əbülfəz bəydən şübhələnək? Durub, pis-yaxşı, Azərbaycanın Müstəqillik Aktına səs verən, dəstək olan adamlardan şübhələnək? Bəs həmin Müstəqillik Aktının əleyhinə səs verənlər haqda nə deyək?..
Təəccüblü olardı, əgər keçmiş KQB o vaxt yaranan yeni siyasi təşkilatlara “öz adamları”nı yeritməsəydi. Güman, bütün post-sovet məkanında belələri də olmuşdu. Amma hamı, o vaxtki bütün təşkilatlar haqqında söyləmək olmaz axı! Hamı “KQB-nin adamı” idisə, bəs niyə SSRİ dağıldı?..
İnanın ki, hətta o vaxt şübhəli təsir bağışlayan adamlar haqqında da hərdən düşünürəm ki, bəlkə bu adamların da sadəcə, xasiyyəti belə idi, yəni böyük vəzifə tutmağa layiq adamlar deyldilər, hətta bir insan kimi də çox dayaz, bir növ, cığal idilər. Bir sözlə, sanballı adamlar deyildi o kəslər...
O dövrdə ön cərgədəki siyasətimizdə çox adamları görmüşəm. Məncə, çoxu heç ciddi rüşvətxor-filan da olmayıbdır. Sizi bir az güldürməkçün olmuş detalı deyəcəm. 90-cı illərin söhbətidir. Bir nəfər çox dedi ki, mən qəpik də rüşvət almamışam və s. Oradakı insanların axır biri dözməyib bilirsiz, ona nə dedi? Söylədi ki, filankəs, sən Allahın, sənə rüşvət verən var idi?..
Onların çoxu, sadəcə, təhsilsiz-elmsiz adamlar idi. Söhbət heç elmi dərəcədən - filandan da getmir. O vaxt elə “elm” sahələri vardı ki, alimlik adı almamaq daha düzgün idi. O dövrdəki ictimai elmlərin çoxu belə vəziyyətdə idi: yalan, şüar, boş ideologiya və s. və i. Nə yazırdınsa, birinci Lenindən sitat gətirmli idin...
Bunların problemi başqaydı. İnciməsinlər, bir az xəbis təbiətli, siyasətdən çox kiçik intriqalara meylli adamlar idi. Bəlkə də buna görə ciddi siyasi nəticə olmadı: yeni dövrün yeni Yusif Sərracları oldular...
Xüsusən də nisbətən ziyalı-intellektual adamlar bir-iki dəfə bunlarla ünsiyyətdə olandan sonra hər şeyə nifrət etdilər, halbuki bəzisilə bağlı əvvəllər necə böyük ümidlər vardı! İnciməsinlər, cılızlıqları ilə hamını peşman etdilər.
Belədəsə, düşünmürəm bunların başqa hansısa çox böyük cinayətləri vardı, yox, çoxunun ən böyük cinayəti böyük iddialara düşməsi oldu!
Təkrar deyirəm ki, heç kim haqqında heç nə demirəm və deyə də bilmərəm –lazım olsa, məsələyə başqaları aydınlıq gətirər, amma məncə, buna da ehtiyac yoxdur, çünki 93-cü ilin iyun hadisələrilə bağlı nə qədər məhkəmə oldu və mənə elə gəlir, ən azı müəyyən dövr üçün qaranlıq heç nə qalmayıb, indiki dövrdə nə qədər şey aydınlaşdırmaq mümkün idisə, edilib. Ola bilsin, gələcəkdə başqa şərait yaranacaq və onda başqa şeylər çıxa biləcək – hər şey ola bilər...
O ki qaldı bizdə də “arxivlər məsələsi”nə, əlbət, həm də təhlükısizlik problemidir. Dövlət təhlükəsizlik institutları, sonuncularsa onlarla “əməkdaşlığa” razılaşan insanlarsız keçinə bilməz – adi insanlarçün qeyri-adi görünsə də acı reallıqdır; belələrinin “inkoqnito” qalmasına zəmanət verilməsə, “əməkdaşlıq” alınmaz.
Təəsüf, bizim ən yeni mənada təhlükəsizlik üzrə mütəxəssislərimiz, ekspertlərimiz yoxdur. Dünyanın demokratik ölkələrində bu işin necə qurulduğunu bilmirik, çünki belə məsələlər hər yerdə ciddi sirr sayılır, ölkələr bu sahədəki təcrübələrini elə də həvəslə bölüşmürlər.
Məncə, məsələnin cəmiyyətçün maraqlı hissəsi tamam başqadır. İnsanları daha çox başqa məsələ narahat edir - vaxtilə keçmiş KQB orqanlarına xəbərçilik-çuğulluq edənlər.
Təəssüf, məşhur 11 sentyabrdan sonra cəmi dünyada çox şey təzədən qarışdı, hətta ən demokratik ölkələrdə başladılar guya təhlükəsizlik məqsədilə insanların hətta telefonlarını da dinləməyə! Belədəsə, təhlüksizlik məsələsində həmişə spekulyasiya olub: Stalin doğrudan hesab edirdi ki, milyonlarla insanı sovet xalqının təhlükəsizliyi naminə qırır, repressiya edir, Sibirə göndərir və s.
Soljenitsın necə dissident olmuşdu? Müharibədə şərəflə vuruşan şəxs olub, artilleriyada kapitan rütbəsinə qədər yüksəlib. Amma bir dəfə dar çevrədə tənqidi söz deyib və dərhal da “çatdırıblar”!..
İnsanların evini yıxanlar məhz bu “çatdıranlar” olub, bunlar keçmişdə hər yerdə vardı; işdə, hətta yaşadığın binada - həyətdə, qonşuda! Bunlar milyonlarla insanların evini yıxıblar! İnsanlar ilk növbədə bunlara nifrət ediridi, onların adlarının açıqlanmasını tələb edirdi məncə...
Belə söz-söhbətin bəzi siyasəıt adamlarına da şamil edilməsinə səbəb bu oldu ki, bir çox post-sovet ölkələrində hakimiyyətə gələn yeni qüvvələr bu şəbəkəni açmadı və ona görə də özlərinə qarşı da şübhələr yaratdılar.
SSRİ-nin süqutundan artıq 35 il keçib, bəlkə də keçmiş KQB-yə çuğulluq edən isanların çoxu artıq həyatda yoxdur. İndi daha çox siyasət adamları biri-birini belə çirkin işlərdə suçlayır. Bəlkə 10 -15 il keçəcək, onlar da həyatdan köçəcək və “KQB söhbəti” qapanacaq. Amma tarix və ədalət söhbəti də var axı!
Bəs nə etməli? Hər şeydən əvvəl çalışmaq lazımdır ki, məhz “çuğullar”a, bir az əvvəldə dediyim “çatdıranlar”a ehtiyac qalmasın və yaxud da minimum olsun: bir vətəndaşın söylədiyi hətta sərt tənqidi fikir niyə görə harasa “çatdırılmalıdır”?
İkincisi, SSRİ kimi onun KQB-si də 1991-ci ildə çökdü. KQB imperiyanın təhlükəsizlik strukturu idi və bizim bu strukturda çalışan milli düşüncəli, ləyaqətli insanlarımız onun Azərbaycana və azərbaycanlılara qarşı bütün məkrli planlarının qarşısını ala bilməzdilər.
Ona görə də 1991-ci ilə qədərki arxivləri açmaq olardı. Belədəsə, hamı başa düşür ki, güc və təhlükəsizlik strukrurlarının öz spesifikası var və onları nəzərə almamaq mümkün deyil. Misal üçün deyək: heç orduda demokratiya olurmu? Bəli, məhdud mülki və ya parlament nəzarətindən danışmaq olar, amma ən demokratik ölkələrin politoloqları da yazır ki, ordu təbiətən avtroritar institutdur, çünki onun ən birinci qanunu həmişə bu, olub ki, əmr müzakirə olunmur.
Üçüncüsü, şəxsən mən bu sahədəki beynəlxalq təcrübəni o qədər də yaxşı bilmirəm, amma deyəsən, bütün dünyada sirlərin, o cümlədən də dövlət sirrinin müddəti olur, müəyyən müddət keçəndən sonra onlar cəmiyyət üçün açılır.
Səhv etmirəmsə, bizim arxivlər də 30-cu illərdə baş vermiş hadisələri tədqiq etməkçün bir ara mütəxəssislər üçün açılmışdı. Səhv etmirəmsə, yaddaşım aldatmırsa, vaxtilə rəhmətlik tarixçi-akademikimiz Ziya Bünyadova və digər tədqiqatçılara bəzi arxiv sənədlərini öyrənmək üçün şərait yaradılmışdı. Əlbəttə, razıyam, bu, bir az fərqli istiqamətdir.
Ciddi problemdir. Kim desə heç bir sosial-siyasi nəticəsi olmayacaq, əlbəttə, düz demir - axı o, insanların da övladları var, sabah nə etsinlər? Ata-babalarının əməli ucbatından başqa ölkələrə getsinlər?
Məsələnin qaranlıq qalması da az problem yaratmır: hələ də bu, onu ittiiham edir, o, bunu! Özü də elə bilirisiniz, yalnız bizdədir? Yox, SSRİ cəhənnəm, neçə Avropa intellektualları, hətta böyük dissident-ədiblər, sovet-sosialist sisteminə qarşı mübarizə aparan insanların özləri bu və ya digər təhlükəsizlik orqanı, hətta keçmiş KQB-lə əməkdaşlıqda suçlanıb!
Dövlətin institut kimi politologiyada, hüquqda çox tərifi var. Bunlardan biri də, özü də ən klassiki budur ki, dövlət LEGİTİM ZOR institutdur, yəni müəyyən zor institutları olmadan keçinməz – bu, qara Zimbabvedə də belədir, demokratik ABŞ-da da!..
Məncə, məsələnin başqa tərəfi daha maraqlıdır: dövlətin həyatımıza müdaxiləsini necə azaldaq ki, həm bizimçün faydalı olsun, həm dövlətin funksionallığı pozulmasın?
Görək, dövlətin vətəndaşa təzyiqi haradək “legitim” sayıla bilər! Axı vətəndaşların sərəncamında hökumətə (nəzəri cəhətdən deyirəm!), onun tutaq, hansısa zorakı hərəkətinə, ya qərarına qarşı məhkəmə, parlament kimi institutlarımız, mediamız və hüquq müdafiəsilə məşğul olan QHT-lərimiz, hətta ombudsmanımız var! Axı dövləti də, hökuməti də tamam özbaşına da buraxmırlar dünyanın heç yerində!
Dövlətin hətta milli təhlükəsizlik siyasətinin də qanunvericilik bazası olur, ən ciddi məsələlər lazım gələndə parlamentin qapalı komitələrində də müzakirə olunur, tövsiyyələr olur, qanunlar qəbul edilir. İndi mütləqiyyət dövrü deyil ki! Proses bütün dünyada gedib, gedir, gedəcək!
Dövlətin vətəndaşla hansı həddədək “maraqlana” bilməsi də normal ölkədə qanunlarla tənzimlənir. Bunlarla bağlı 11 sentyabra qədər daha çox aydınlıq vardı, sonra “kartlar” bir az qarışdı. Amma qətiyyən təsəvvür yaranmamalıdır ki, dünya, ümumiyyətlə, özbaşnalıqdır, dövlət, hökumət nə istəsə edər! Belə şey yoxdur, hətta müvəqqəti yasaqlar, qadağalar da insanlarla-vətəndaşlarala razılaşdırılmadlıır: yoxsa sən məni “sat”, mən səni! Ölkə yox, cəhənnəm olar ki! Lap qonşu İrandakı kimi! Cənublular əvvəllər danışırdı ki, evimizdə çay stəkanlarımızı dəyişəndə belə “mollalar” xəbər tuturdu, çünki qonşu çuğulluq edirdi...
Daha qayıtmasın, KQB dəhşətli şey olub. Çox güclü sovet yazıçısı olubdur - Platonov. Ona “rus Kafkası” deyirəm. Dəqiq yadımda deyil, amma oxumuşdum ki, KQB onun gənc oğlunu özünə qarşı “verbovka” edibmiş!..
Belədəsə, keçmiş KQB əməkdaşlarını hətta “təqaüdə” göndərəndə bilirsiniz, onları daha çox haralarda yerləşdirirmiş? Onda yazılanlara görə, iş yerlərindəki “kadrlar şöbəsi”ndə, hətta JEK-lərdə! Keçmişdə kommunal mənzillər olurmuş, bir qonşu digərini güdürmüş! Neçə sovet filmində var! Odur, getsin, daha qayıtmasın o cəhənnəm...
- Ночной Режим
- Домашняя страница
- Статистика
- Источники
- Рейтинг
- Погода
- Валюта
Hüseynbala Səlimov 
