Yarım əsrlik maliyyə mexanizmi siyasi dəyişikliklər fonunda ciddi təzyiq altına düşüb...
Müəllif: Aaron Braun
Bloomberg Agentliyi
Müasir qlobal maliyyə sisteminin əsas sütunlarından biri olan petrodollar mexanizminin kökləri 1974-cü ilə gedib çıxır. Həmin il Henri Kissincer Səudiyyə Ərəbistanı ilə mühüm razılaşma əldə etmişdi. Bu razılaşmaya əsasən, Səudiyyə Ərəbistanı nefti yalnız dollarla satmağı və əldə olunan gəlirləri əsasən ABŞ dövlət istiqrazlarına yönəltməyi öhdəsinə götürmüşdü. Digər Fars körfəzi ölkələri də bu modeli qəbul etdilər. Bunun müqabilində ABŞ təhlükəsizlik zəmanətləri təqdim edir və qlobal iqtisadi sabitliyi qoruyurdu.
Bu sistem qapalı və effektiv dövriyyəyə malik idi: istehlakçılar neftə görə dollar ödəyir, bu vəsaitlər Riyad və Əbu-Dabiyə daxil olur, daha sonra isə ABŞ dövlət borcuna geri qayıdırdı. Yarım əsr ərzində bu petrodollar dövrü ABŞ üçün borclanma xərclərini aşağı saxlayır və dolların qlobal ehtiyat valyutası statusunu möhkəmləndirirdi.
Lakin ABŞ və İsrailin İranla müharibəsi bu sistemi eyni anda iki istiqamətdən zərbə altına qoyub.
İlk növbədə idxalçı ölkələr tərəfdən təsir müşahidə olunur. Fevralın 28-də İrana zərbələr endirildikdən sonra xarici mərkəzi banklar ardıcıl beş həftə ərzində ABŞ xəzinə istiqrazlarının xalis satıcılarına çevrilib. Nyu-York Federal Ehtiyat Bankı vasitəsilə saxlanılan bu aktivlərin həcmi təxminən 82 milyard dollar azalaraq 2,7 trilyon dollara düşüb ki, bu da 2012-ci ildən bəri ən aşağı səviyyədir.
Adətən böhran dövrlərində “təhlükəsiz liman” kimi qiymətləndirilən ABŞ istiqrazlarına tələbat artır və gəlirlilik aşağı düşür. Lakin bu dəfə əks proses baş verib: 10 illik istiqrazların gəlirliliyi bir neçə həftə ərzində 3,9 faizdən 4,4 faizdən yuxarı qalxıb. Bank of America bu vəziyyəti belə ifadə edib: “Xarici rəsmi investorlar ABŞ istiqrazlarını satır”.
Bu prosesin səbəbi aydındır. Türkiyə, Hindistan və Tailand kimi neft idxal edən ölkələr çətin vəziyyətə düşüb: neftin qiyməti 100 dolları keçib, eyni zamanda milli valyutalar zəifləyir. Bu ölkələrin mərkəzi bankları valyuta bazarlarına müdaxilə etmək üçün dollar əldə etməyə məcbur olur. Ən likvid dollar aktivləri isə ABŞ xəzinə istiqrazlarıdır və buna görə də onlar satılır.
Belə hallar əvvəllər də baş verib. 2020-ci ilin martında pandemiya zamanı xarici mərkəzi banklar rekord həcmdə — 109 milyard dollar dəyərində istiqraz satmışdılar. Lakin o zaman Federal Ehtiyat Sistemi müdaxilə edərək bazarı sabitləşdirmişdi və kapital qısa müddətdə geri qayıtmışdı.
Sonrakı böhranlarda — Ukrayna müharibəsi və 2023-cü il bank böhranı zamanı — əksinə, vəsaitlər ABŞ istiqrazlarına yönəlmişdi. Sistem işləyirdi.
Hazırkı vəziyyət isə ixrac tərəfdən də fərqlənir və daha kritikdir.
Adətən neft qiymətlərinin artması Fars körfəzi ölkələrinin gəlirlərini artırır və bu vəsaitlər yenidən ABŞ aktivlərinə yatırılırdı. Lakin hazırda bu baş vermir, çünki region ölkələri əvvəlki həcmdə neft ixrac edə bilmir.
Hörmüz boğazının faktiki bağlanması tədarükü ciddi şəkildə məhdudlaşdırıb. Küveyt, İraq, Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ hasilatı gündəlik ən azı 10 milyon barel azaldıb. Alternativ boru kəmərləri yalnız məhdud həcmdə ixrac imkanı yaradır və onlar da təhlükə altındadır. Qətər isə Ras Laffan qaz terminalına hücumdan sonra fors-major elan edib.
Beləliklə, Fars körfəzi ölkələrinin əsas iqtisadi modeli, enerji ixracı və gəlirlərin qlobal aktivlərə yönəldilməsi faktiki olaraq dayanıb.
Petrodollar sistemi iki əsas üzərində qurulub: dollar qazanılmalı və sonra investisiya edilməlidir. Hazırda bu mexanizmin heç biri tam işlək deyil.
Rəqəmlər də bunu təsdiqləyir. İlin əvvəlində Küveyt, Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ təxminən 300 milyard dollar həcmində ABŞ istiqrazlarına sahib idi. İndi isə bu ölkələr həm neft gəlirlərinin azalması, həm də artan müdafiə xərcləri səbəbindən maliyyə strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirirlər. Financial Times yazır ki, bəzi ölkələr ABŞ-yə verdikləri investisiya öhdəliklərinə yenidən baxır və fors-major tətbiqini nəzərdən keçirir.
Fars körfəzi ölkələrinin suveren fondları ABŞ-də əsas investor olaraq qalır, lakin onların davranışı son onilliklərdə ilk dəfə olaraq qeyri-müəyyən xarakter alır.
Bundan əlavə, daha dərin bir tendensiya da müşahidə olunur. Xarici investorların əlində olan ABŞ istiqrazlarının payı əvvəllər təxminən 50 faiz olduğu halda, hazırda 32 faizə qədər azalıb. 2025-ci ildə mərkəzi banklar xalis satıcıya çevrilib. İlk dəfə olaraq onların qızıl ehtiyatları ABŞ borcuna yatırımları üstələyib.
Ən çox səsləndirilən arqument ondan ibarətdir ki, ABŞ istiqrazlarına alternativ yoxdur. Bu, hələ də doğrudur. Lakin “alternativ yoxdur” ifadəsi “tam təhlükəsiz liman” demək deyil və hazırkı böhran bu fərqi açıq şəkildə göstərir.
“Keyfiyyətə qaçış” modeli həmişə bir siyasi fərziyyəyə əsaslanırdı: böhran zamanı ABŞ ya sabitləşdirici rol oynayır, ya da neytral qalır. Lakin ABŞ özü münaqişənin tərəfinə çevrildikdə bu məntiq dəyişir. Bu halda ABŞ-nin addımları neft şokunu dərinləşdirir, Fars körfəzi ilə münasibətləri mürəkkəbləşdirir və investorları narahat edən fiskal təzyiqlər yaradır.
Bu dəyişiklik tam və birdəfəlik olmasa da, balansı dəyişmək üçün kifayət edir.
1974-cü il Kissincer razılaşması soyuq müharibəni, Körfəz müharibələrini, maliyyə böhranını və pandemiyanı keçib. Lakin hazırkı böhran qarşısında əvvəlki dayanıqlığını qorumaqda çətinlik çəkir.
Petrodollar sistemi həmişə maliyyə mexanizmi kimi təqdim olunsa da, əslində siyasi konstruksiya idi. İndi isə siyasət dəyişdikcə, maliyyə reallığı da dəyişməyə başlayır.
Poliqon.info
