Hazırkı mənzərə göstərir ki, bölgədə hərbi toqquşmanın ən sərt mərhələsindən sonra indi siyasi nəticələrin bölüşdürülməsi uğrunda daha mürəkkəb bir mübarizə başlayıb. Son açıqlamalar, yayılan bəyanatlar və informasiya sızmaları bir şeyi aydın göstərir: tərəflər artıq yalnız döyüş meydanında deyil, həm də “kim qalib çıxdı” sualının cavabı uğrunda savaşırlar.
İran Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının tonu tam qələbə ritorikasına söykənir. Orada məqsəd həm daxili auditoriyaya “təslim olmadıq” mesajını vermək, həm də regiondakı tərəfdaşlarına göstərməkdir ki, Tehran bu qarşıdurmadan zəif çıxmayıb. Ancaq eyni anda dövriyyəyə buraxılan digər məlumatlar göstərir ki, səhnə arxasında atəşkəs, keçid təhlükəsizliyi, vasitəçilər, kompensasiya və Hörmüz boğazının statusu kimi son dərəcə praktik məsələlər müzakirə olunur. Bu isə o deməkdir ki, savaşın emosional dili ilə diplomatiyanın real dili artıq bir-birindən ayrılmağa başlayıb.
İndiki mərhələdə əsas məsələ İranın hərbi üstünlük nümayiş etdirməsindən çox, müharibədən sonra hansı siyasi formulu qəbul etdirməyə çalışmasıdır. Əgər yayılan informasiyalar doğrudursa, Tehran bu qarşıdurmanı sadəcə atəşkəslə bağlamaq yox, onu daha böyük strateji paketə çevirmək istəyir. Burada sanksiyaların taleyi, zənginləşdirmə proqramının gələcəyi, ABŞ qüvvələrinin bölgədəki mövcudluğu, həmçinin müqavimət oxunun statusu kimi başlıqlar önə çıxır. İranın qələbə bəyanatlarında bu qədər maksimalist tonun seçilməsi də təsadüfi deyil. Çünki Tehran yaxşı anlayır ki, əgər bu müharibədən sonra yalnız raket mübadiləsi dayanarsa, amma siyasi şərtlər dəyişməzsə, o zaman daxildə “bəs nəticə nə oldu” sualı güclənəcək. Buna görə də İran indi hərbi müqaviməti diplomatik dividendə çevirməyə çalışır.
Bu mənzərədə ən həssas və ən təhlükəli xətt Hörmüz boğazı ilə bağlıdır. Son informasiyalarda İranın boğaz üzərində nəzarətinin davam etməsi, keçidlərə rüsum tətbiq etmək istəyi, Omanla hansısa koordinasiya mexanizmi qurulması və bunun hətta gəlir mənbəyinə çevrilməsi kimi məqamlar ön plana çıxır. Əgər bunların hər hansı hissəsi gerçək siyasi razılaşmaya çevrilərsə, bu artıq təkcə İran-ABŞ və ya İran-İsrail məsələsi olmayacaq. Bu, qlobal dəniz ticarəti, enerji təhlükəsizliyi və körfəz geosiyasəti üçün yeni presedent demək olacaq. Hörmüz sadəcə dar dəniz boğazı deyil. O, dünya iqtisadiyyatının sinir nöqtələrindən biridir. Burada nəzarət, rüsum, təhlükəsiz keçid və suverenlik məsələlərinin qarışması o deməkdir ki, müharibənin iqtisadi sonrası hərbi mərhələdən daha uzunömürlü ola bilər. Məhz buna görə İsrail və ABŞ daxilində səslənən narahat bəyanatlar da əslində gələcək düzənin necə qurulacağı ilə bağlı qorxunu ifadə edir.
Digər tərəfdən, bu informasiya seli onu da göstərir ki, ABŞ və İsrailin ilkin hesablamaları ilə reallıq arasında ciddi fərq yarana bilər. Yayılan iddialarda İranın raket ehtiyatlarının tez tükənəcəyi, rejimin qısa zamanda sarsılacağı, daxildə qarışıqlığın böyüyəcəyi kimi gözləntilərdən danışılır. Amma indi ortaya çıxan tablo bunun tam əksini göstərməyə hesablanıb. İran tərəfi həm davamlı atəş gücünü vurğulayır, həm də regiondankənar deyil, məhz region daxilində təsir imkanlarını xatırladır. Bu, təkcə hərbi cavab məsələsi deyil. Bu, psixoloji balansın dəyişməsi cəhdidir. Yəni Tehran demək istəyir ki, onu sıradan çıxarmaq mümkün olmadı, əksinə, onu nəzərə almadan yeni təhlükəsizlik düzəni qurmaq daha da çətinləşdi. Bu mesajın nə qədər həqiqət, nə qədər siyasi təbliğat olduğu ayrıca müzakirə mövzusudur. Amma bir fakt var ki, artıq İranı sadəcə təcrid ediləcək aktor kimi təqdim etmək əvvəlki qədər asan görünmür.
Burada vasitəçilərin rolu da ayrıca diqqət çəkir. Türkiyə, Misir, Pakistan, Çin, hətta müəyyən məqamlarda Venesuela və Oman kimi adların müxtəlif informasiyalarda önə çıxması onu göstərir ki, bölgə münaqişəsinin idarəsi artıq yalnız Vaşinqtonla Tehran arasında qapalı xətt üzərindən getmir. Xüsusilə Çinin adının daha çox hallanması yeni geosiyasi reallığın göstəricisidir. Pekin açıq şəkildə hərbi tərəf kimi çıxış etmir, amma diplomatik və iqtisadi çəkisi ilə masa arxasında daha çox görünmək istəyir. Bu isə ABŞ üçün əlavə siqnaldır. Çünki əgər Yaxın Şərqdə atəşkəsin memarlığında Çin görünməyə başlayırsa, bu, təkcə bir böhranın idarəsi deyil, nüfuz xəritəsinin dəyişməsidir. İran üçün isə bu çox önəmlidir. Tehran özünü yalnız müqavimət göstərən dövlət kimi deyil, alternativ beynəlxalq dayaqları olan regional güc kimi təqdim etməyə çalışır.
İsrail daxilində səslənən reaksiyalar da bu məqamda diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Orada ən böyük narahatlıq ondan ibarətdir ki, əgər atəşkəsin nəticəsi olaraq İran həm siyasi legitimlik qazanacaq, həm də Hörmüz məsələsində üstün mövqeyə çıxacaqsa, bu, Təl-Əvivin strateji hesablamaları üçün uğur yox, əksinə, geri addım kimi görünəcək. Bu səbəbdən İsrail siyasi və hərbi elitasında “müvəqqəti atəşkəs gələcəkdə daha güclü İran yarada bilər” düşüncəsinin güclənməsi təəccüblü deyil. Livan cəbhəsində atəşkəsin pozulması barədə xəbərlər də bu gərginliyin sadəcə bir istiqamətdə dayanmadığını göstərir. Yəni bir yerdə diplomatik yumşalma siqnalları gəlirsə, başqa yerdə kontrollu hərbi təzyiq saxlanılır. Bu, klassik Yaxın Şərq mənzərəsidir. Sülh danışılır, amma hər kəs növbəti raund üçün əlində rıçaq saxlamaq istəyir.
Qətərin kompensasiya tələbləri ilə bağlı yayılan məlumatlar da göstərir ki, münaqişənin iqtisadi və hüquqi nəticələri yeni mübahisə cəbhəsi aça bilər. Əgər həqiqətən mülki və enerji obyektlərinə dəyən zərər beynəlxalq arbitraj müstəvisinə daşınarsa, bu zaman müharibənin nəticələri təkcə siyasi bəyanatlarla deyil, hüquqi iddialarla da ölçüləcək. Bu isə İran üçün əlavə təzyiq xətti yarada bilər. Yəni Tehran bir tərəfdən özünü qalib kimi təqdim etsə də, digər tərəfdən kompensasiya, regional etimadın bərpası və enerji axınının normallaşdırılması kimi məsələlərlə üzləşəcək. Müharibədə hərbi dözümlülük göstərmək bir məsələdir, müharibədən sonrakı iqtisadi və diplomatik yükü daşımaq isə tamam başqa məsələdir.
Ümumilikdə baxanda, bölgədə vəziyyət tam sabitləşməyib, sadəcə müharibənin forması dəyişmək üzrədir. İlk mərhələdə raketlər, dronlar və açıq hərbi təzyiq ön planda idi. İndi isə informasiyanın idarəsi, şərtlərin diktəsi, boğazlara nəzarət, vasitəçilərin paylaşdırılması və siyasi nəticənin kimə yazılacağı əsas savaşa çevrilib. İran bu mərhələdə özünü təkcə müqavimət göstərən deyil, nəticə yazan tərəf kimi təqdim etməyə çalışır. ABŞ isə hərbi qarşıdurmanı daha geniş regional çöküşə çevirmədən idarə olunan razılaşmaya bağlamaq istəyir. İsrail isə görünür, hər hansı atəşkəsin gələcək təhlükəni böyütməsindən narahatdır.
Ona görə də indiki tablo nə tam sülh, nə də tam müharibə mənzərəsidir. Bu, daha çox silahların səsi zəiflədikcə siyasi hesabların sərtləşdiyi bir keçid mərhələsidir. Ən vacib sual da budur: tərəflər bu keçidi sabit düzənə çevirəcək, yoxsa sadəcə növbəti, daha təhlükəli mərhələyə qədər vaxt qazanacaqlar?
Alim Nəsirov
