Macarıstan: Dünyanın böyük güclərinin qazanmaq istədiyi seçki...

Müəlliflər: Ben Holl və Marton Dunay
The Financial Times qəzeti

Bazar günü keçiriləcək həlledici parlament seçkiləri ərəfəsində Macarıstanda səslənən vəhşi ittihamların nə dərəcədə qızışdığını hiss etmək üçün Viktor Orbanın Pasxa bayramı günlərində sərhədlərarası qaz kəmərini partlatmaq cəhdi ilə bağlı iddiaya verdiyi reaksiyaya baxmaq kifayətdir.

“Düşünürəm ki, indi Macarıstan təhlükəsizlikdədir”, deyə milli-liberal olmayan demokratiyanın ilk tərəfdarlarından biri sayılan baş nazir hadisə yerinə təcili gəldikdən sonra bildirib və qarşısı alınmış hücumun arxasında Ukraynanın dayandığına işarə edib.

Xarici müdaxilə mövzusu Orbanın bu seçki kampaniyasında dominant motivə çevrilib. Budapeştdə yerləşən Avropa İslahatları Mərkəzindən Jelke Çaki bu səsverməni yalnız bu ilin deyil, uzun müddətdir ki, Aİ-də keçirilən “ən vacib seçkilər” adlandırır.

Səsvermənin nəticəsi Avropa və ondan kənarda dərhal nəticələr doğuracağı üçün bu seçki Vaşinqtonun da, Moskvanın da, Kiyevin də, Brüsselin də qazanmaq istədiyi seçkidir.

Orbanın 16 illik hakimiyyətdən sonra məğlub olması bütün dünyadakı milli-mühafizəkarları onların öncül və ideoloji bayraqdar fiqurundan, Ağ evi və Kremlin isə son dərəcə etibarlı müttəfiqdən məhrum edərdi.

Onun rəqibləri üçün isə bu seçki ölkənin avtokratiyaya doğru uzun sürən sürüşməsini dayandırmaq, Aİ-nin korrupsiya və hüququn aliliyi ilə bağlı narahatlıqlarını zəiflətmək, həmçinin müharibə içində olan Ukraynaya praktiki yardımın qarşısındakı əsas maneələrdən birini aradan qaldırmaq üçün nadir imkandır.

Onlar həmçinin qorxurlar ki, Orban xarici müdaxilə ilə bağlı bəyanatlarından özü üçün əlverişsiz nəticəni mübahisələndirmək üçün bəhanə kimi istifadə edə bilər.

Lakin Orbanın qaz kəməri ətrafında iddia edilən sui-qəsdi “Ukrayna imkanları” ilə əlaqələndirən sözlərinə baxmayaraq, bu konspirasiya versiyasında problem ortaya çıxıb.

Təhlükəsizlik ekspertləri, Macarıstan kəşfiyyat mənbələrinə istinadən, bundan əvvəl enerji infrastrukturunu, o cümlədən elə həmin qaz kəmərini sərhədin o tayında, Serbiyada hədəf ala biləcək “yad bayraq altında” diversiya barədə xəbərdarlıq etmişdilər. Serbiya hakimiyyəti isə indiyədək Ukraynanın bununla əlaqəsinə dair heç bir sübutun olmadığını bildirib.

Bazar günü keçiriləcək seçkidə Orbanın əsas rəqibi olan Peter Macar bu hekayəni “operetta hökuməti”nin qurduğu “ucuz fars” kimi ələ salıb.

Hazırda məhz Macarın “Tisa” partiyası müstəqil sorğuların orta göstəricisində 13 faiz bəndi üstünlüklə öndədir, hərçənd hökumətə yaxın sorğular Orbanın “Fides” partiyasına 6,5 faiz bəndi üstünlük verir.

Hökumətə dəstək üç illik demək olar ki, sıfır iqtisadi artım və bir vaxtlar Aİ-də ən yüksək olan inflyasiya səbəbindən zəifləyib. Orbanın yaxın çevrəsinin xeyrinə işləyən klan kapitalizmi və saxtalaşdırılmış dövlət satınalmaları ilə bağlı ictimai narazılıq artır, “Fides”in mənəvi üstünlük iddiası isə iki pedofiliya qalmaqalının hökumət tərəfindən ört-basdır edilməsinin ifşası ilə darmadağın olub.

Səsvermə günü yaxınlaşdıqca Orbanın məğlubiyyəti perspektivi onun bütün dünyadakı müttəfiqlərini narahat edir.

Keçən ay Budapeştdə keçirilən Conservative Political Action Conference tədbirində respublikaçı konqresmen Rass Fulçer Orbanın Macarıstanını “qlobalizmə qarşı mübarizədə nizənin ucu” adlandırıb. Niderlandın ifrat sağçı lideri Gert Vilders isə Orbanı “qoyunların idarə etdiyi qitədə şir” adlandırıb.

Bu həftə Tramp administrasiyası da onun köməyinə gəlib. Vitse-prezident Cey Di Vens Budapeştə iki günlük səfəri zamanı “bu seçki kampaniyasında ona kömək etmək üçün gəldiyini” bildirib və eyni zamanda Brüsselin müdaxiləsini “həqiqətən rüsvayçı” adlandırıb.

Vens Trampın Amerikası ilə Orbanın Macarıstanı arasındakı “Qərb sivilizasiyasının müdafiəsi” naminə “mənəvi əməkdaşlığı” tərifləyib. Seçki mitinqi zamanı Vens Prezident Donald Trampa zəng edib və telefonu mikrofona yaxınlaşdırıb.

“Viktorun böyük pərəstişkarıyam”, Tramp toplaşanlara deyib. “Mən sona qədər onun yanındayam və ABŞ də sona qədər onun yanındadır”.

Orbanın məğlubiyyəti həm də Pekinə dost, Moskvaya isə demək olar ki, itaətkar münasibət göstərən hökumətin sonu olardı.

“Faydalı ola biləcəyim istənilən məsələdə xidmətinizdəyəm”, Orban ötən ilin oktyabrında Rusiya Prezidenti Vladimir Putinə telefon danışığında deyib, sızdırılmış və Bloomberg-in tanış olduğu stenoqrama görə, özünü rus “şirinə” kömək edən “siçan” kimi təqdim edib. Xarici işlər naziri Peter Siyarto isə görünür, Aİ-dəki həmkarları ilə sanksiya siyasəti üzrə məxfi müzakirələr barədə Rusiya rəsmilərini məlumatlandırdığını etiraf edib.

Əksinə, hakimiyyət dəyişikliyinin ən dərhal nəticələrini hiss edəcək qonşu məhz Ukraynadır.

İki ölkə arasında münasibətlər Ukraynanın qərbində yaşayan azsaylı macar icmasının hüquqları, Rusiyadan enerji tədarükü və Orbanın Kremlin tərəfdarı mövqeyi ilə bağlı mübahisələr üzündən son dərəcə gərgin olub.

Əvvəlki kampaniyalarda Orban xarici müdaxilə qorxularını şişirdərək liberal xeyriyyəçi Corc Sorosu, qeyri-qanuni miqrantları və Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayeni hədəf alırdı.

İndi isə Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Macarıstan üçün təhdid kimi təqdim olunur və onun üzü bütün ölkə boyu “Fides”in bilbordlarına yapışdırılıb.

Daha konkret desək, Orban dekabrda özü razılıq verdiyi Kiyevə ayrılacaq 90 milyard avroluq Aİ kreditinin ödənilməsini bloklayıb. Əgər bu vəsait dondurulmuş halda qalsa və Avropa hökumətləri onu daha kiçik kreditlərlə əvəz edə bilməsələr, Ukrayna yaxın həftələrdə müdafiəsini möhkəmləndirmək üçün sərt addımlara, o cümlədən pul çapına getməyə məcbur qala bilər.

Almaniya kansleri Fridrix Merts bu vetonu “Avropa İttifaqı daxilində kobud loyallıqsızlıq aktı” adlandırıb, Avropa Şurasının sədri Antoniu Koşta isə bunun bütün üzvlər üçün məcburi olan “səmimi əməkdaşlıq” prinsipini pozduğunu bildirib.

Macarıstanın baş naziri Rusiyanın boru kəməri ilə Aİ-yə tədarüklər bərpa edilərsə, vetosunu götürə biləcəyini işarə edib. Lakin Berlindəki Institut für Europäische Politik institutunun direktor müavini Daniel Hegedüş yenidən seçiləcək Orbanın, xüsusilə çoxluq qazanmaq üçün ifrat sağçı “Bizim Vətən” partiyasına söykənməli olarsa, kompromisə hazır olacağını düşünməməyi tövsiyə edir.

“Orban heç vaxt yumşalmayıb, əksinə hər seçki qələbəsindən sonra daha da radikallaşıb”, o deyir. Onun sözlərinə görə, Orban ədalətli seçkidə qalib gəlsə, çıxaracağı nəticə anti-Ukrayna səfərbərliyinin işlədiyi olacaq.

Aİ liderləri sakit şəkildə Macarın və “Tisa”nın inandırıcı qələbəsinə ümid edirlər. Hakim elitanın keçmiş nümayəndəsi və mühafizəkar patriot olan Macar, analitiklərin fikrincə, Avropa federalizminin tərəfdarı deyil. Lakin o, ən azı Brüsseli Macarıstan üçün hüququn aliliyi problemlərinə görə bloklanmış təxminən 20 milyard avro vəsaiti açmağa inandırmaq məqsədilə Aİ institutları ilə əməkdaşlığı bərpa etməyə söz verib.

O, Ukraynanın Aİ-yə sürətlə qəbuluna qarşıdır, lakin Brüsseldə ümid edirlər ki, Orbanın üzvlük danışıqlarının başlanmasına qoyduğu bloku aradan qaldıracaq.

Digər tərəfdən, baş nazirin ardıcıl beşinci müddətə qalması Macarıstanın Aİ-nin xarici siyasətini və növbəti yeddi illik büdcə üzrə danışıqları sabotaj etməsi ilə bağlı qorxuları gücləndirər, Budapeştə bütün bloku girov saxlamaq imkanı verərdi.

Belə şəraitdə Aİ-nin seçimləri az olardı, çünki ittifaqın avtokratiyaya sürüşməni geriyə çevirmək üçün təsirli hüquqi alətləri yoxdur. Onun ən sərt vasitəsi, yəni üzv dövlətin səsvermə hüququndan məhrum edilməsi, qalan 26 üzvün yekdil dəstəyini tələb edir və bu da Orbanın müttəfiqlərinin Slovakiya, Çexiya və İtaliyada hakimiyyətdə olduğunu nəzərə alsaq, inandırıcı görünmür.

Əslində bu seçkidə əsas məsələ “onların müəyyən qədər azad və demokratik olaraq qalacaqları, yoxsa Orbanın hakimiyyəti saxlamaq üçün avtoritar tədbirlərdən istifadə edəcəyi”dir, Hegedüş deyir.

“Bu, yarışmanı Aİ-də ilk saxtalaşdırılmış seçkiyə çevirə bilər, bu da sonradan Avropa İttifaqının demokratik bütövlüyünə və qərar qəbuletmə proseslərinə müstəsna çağırış yaradacaq”.

“Fides” daxilindən olan şəxslər partiyanın 1,5 milyon nəfərlik möhkəm nüvə seçici bazasına sahib olduğunu və daha bir neçə yüz min nəfəri də seçki məntəqələrində onunla qalmağa inandıra biləcəyini deyirlər. Lakin qələbə üçün ona passiv və ya uzaqlaşmış daha 500 min seçicini “səfərbər etmək” lazım gələcək.

Bələdiyyə sədrləri, yerli qeyri-hökumət təşkilatları, müxalifət fəalları və ölkənin böyük roma icmasının nümayəndələri xəbərdarlıq ediblər ki, səs alveri artıq gedir: “Fides”in xeyrinə işləməsi üçün ölkə boyu milyonlarla avro nağd pul paylanır, hərçənd belə ittihamları sübut etmək ənənəvi olaraq son dərəcə çətindir.

“Bu, seçkinin nəticəsini həll edə bilər”, şərqdə yerləşən Nyirbator şəhərinin müxalifətçi meri Antal Mate deyir. Onun sözlərinə görə, ölkə üzrə yüzlərlə belə məhəllədən biri olan böyük roma gecəqondusunda səs alveri dörd il əvvəl parlament seçkisində “Fides” namizədinə heyrətamiz 83 faiz səs qazandırmağa kömək etmişdi.

“Əgər səsvermə gününü belə bir yerdə tam keçirsəniz, insanların necə təşkilatlanmış şəkildə səs verdiyini görərsiniz”, Mate bildirir.

Hökumətin və “Fides”in bir neçə nümayəndəsi şərh üçün edilən təkrar sorğulara cavab verməyib.

Beynəlxalq müşahidəçilər son üç ümumi seçkini azad, lakin ədalətsiz kimi təsvir ediblər, baxmayaraq ki, tənqidçilər bəzi pozuntuların ümumiyyətlə sənədləşdirilmədiyini deyirlər.

Orban 2010-cu ildən sonrakı ilk müddətində, parlamentdə üçdə iki çoxluğa sahib olduğu zaman, seçki sistemini yenidən qurdu və dairələri “Fides”ə sərf edəcək şəkildə dəyişdirdi.

Məhz bu dəyişikliklər 2014-cü ildə ona ikinci superçoxluq qazandırdı. Seçki ekspertləri bildirirlər ki, bu dəfə “Tisa”nın parlamentdə işlək çoxluq əldə etməsi üçün sadəcə 5–7 faiz bəndi üstünlük kifayət etməyəcək, bu üstünlük mütləq lazımdır.

Orban həmçinin media üzərində nəzarəti gücləndirməklə, müxalifətin reklama çıxışını məhdudlaşdırmaqla və dövlət resurslarından seçki təbliğatı üçün istifadə etməklə seçkini öz xeyrinə əymişdi.

Hökumət seçicilərin hədəf qruplarına səxavətlə pul paylayır: pensiyaçılara əlavə ödənişlər, polis və hərbçilərə isə altı aylıq maaş həcmində bonuslar verilir. Bütün bu seçkiöncəsi xərclər birlikdə ÜDM-in 2,2 faizinə başa gələcək.

Bu cür addımlar baş nazirin çoxdan sınaqdan çıxmış siyasi alətlər dəstinin bir hissəsidir. Lakin bu kampaniyada yenilik hökumətin, xüsusilə Ukrayna ünvanına səsləndirdiyi xarici müdaxilə ittihamlarının həddən artıq absurd olmasıdır.

Bəzi kəşfiyyat ekspertləri bu seçkiyə müdaxilə edə biləcək ən ehtimal olunan ölkənin Rusiya olduğundan narahatdırlar, lakin Orbanın iddialarının mərkəzində Kiyev və Brüssel dayanır.

Cümə günü Macarıstanın baş naziri rəqiblərinin “hakimiyyəti ələ keçirmək üçün heç nədən çəkinməyəcəyini” söyləyib və onları “xarici kəşfiyyat xidmətləri ilə sövdələşmədə” ittiham edib.

“Bu, reallıqdan o qədər uzaqdır ki, sadəcə təkzib etmək çətindir”, Budapeştdəki Political Capital tədqiqat təşkilatından Peter Kreko deyir. Kreko bu kampaniyanı personajların yeni texnologiyalar vasitəsilə manipulyasiya edildiyi antiutopik teleseriala istinad edərək “Black Mirror-un çox qaranlıq bir epizodu” ilə müqayisə edir.

Bu ilin əvvəlində Macarıstan hakimiyyəti ondan çox məktəbin ukrayna dilində yazılmış minalama mesajları aldığını bildirmişdi və hökumətyönlü media bu ittihamları geniş yaymışdı. Heç bir bomba tapılmayıb və real təhlükəyə dair heç bir sübut aşkar olunmayıb.

Ötən ay Macarıstanın antiterror polisi Avstriya bankından Ukrayna bankına nağd pul və qızıl aparan furqonu saxlayıb. Macarıstan rəsmiləri pulun qaranlıq məqsədlər üçün nəzərdə tutulduğunu ima ediblər. Yük müsadirə olunub və çirkli pulların yuyulmasına qarşı araşdırma başlanıb. Hər iki bank bunun adi likvidlik əməliyyatı olduğunu bildirib və bu versiyanı Avropa Mərkəzi Bankı da dəstəkləyib.

“Qızıl furqon” insidenti ilə bağlı xəbərlər, görünür, Zelenskini qəzəbləndirib və o, Macarıstan liderinə qarşı demək olar ki, fiziki təhdid kimi səslənən açıqlama verib. Orbanı nəzərdə tutaraq Ukrayna Prezidenti “bu adamın ünvanını silahlı qüvvələrimizə verəcəyini” söyləyib.

Bu emosional çıxış “Fides” kampaniyasını sevindirib. “Cənab Zelenski Orbanın ən böyük dəstəkçilərindən biridir. O, həqiqətən də onun yenidən seçilməsinə çox kömək etdi”, deyə kampaniya müşaviri bildirir və internet sorğularının Orbanın dəstəyini az göstərə biləcəyini iddia edir. Onun sözlərinə görə, “Fides” seçicilərinin bir hissəsi öz seçimlərini gizlədə bilər və romlar arasında dəstək sorğuların göstərdiyindən daha yüksəkdir.

Hökumət həmçinin Macarı və onun partiyasını gözdən salmaq üçün əlindən gələni edib, lakin bu planlar hüquq-mühafizə orqanlarından olan məlumat sızdıran şəxslərin ifşası ilə fiaskoya uğrayıb.

Uşaqlara qarşı seksual zorakılıq işlərini araşdıran polis kapitanı Bence Sabo yerli mediaya bildirib ki, onun bölməsi görünür, “Tisa”nı zəiflətməyə yönəlmiş gizli xüsusi xidmət əməliyyatına cəlb edilib.

“Macarıstan Avropaya azmış oğul kimi qayıtmayacaq. Bu, daha çox sədaqətsiz ərin geri dönüşü olacaq”, deyə polis kapitanı bildirib.

Polis əvvəllər partiya üçün işləmiş iki IT mütəxəssisinin evində uşaqlara qarşı seksual zorakılığı əks etdirən görüntülərin saxlanılması bəhanəsi ilə axtarış aparıb. Daha sonra Macarıstanın əks-kəşfiyyat agentliyi AH bunun guya Ukraynanın təsir əməliyyatına qarşı müdaxilə olduğunu bəyan edib. Lakin bu iddia heç vaxt təsdiqlənməyib.

“Ortaya çıxanlar... bütün sərhədləri aşır. Bu, Macarıstanda çevriliş cəhdinə bərabərdir”, deyə Macar bildirib.

“Tisa” liderinin özü də bir sıra qarayaxma kampaniyalarının hədəfinə çevrilib.

Adları çəkilməyən rəqiblər onun kirayə mənzildə keçirilən məclisdən sonra sevgilisi ilə cinsi əlaqədə olduğunu göstərən gizli videonu yayımlamaqla hədələyiblər; həmin tədbirdə digər qonaqlarda qadağan olunmuş narkotiklərin olduğu iddia edilirdi. Macar “bal tələsi”nə salındığını etiraf edib, lakin narkotik istifadə etdiyini təkzib edib. O, Avstriyadakı klinikada saç və sidik analizi verib və təmiz olduğunu göstərən nəticələri yayımlayıb.

Bu ana qədər Macar, görünür, onu illərdir Orbanın ən ciddi rəqibinə çevirən “teflon” keyfiyyətinə malikdir. O, hökumət əleyhdarı qüvvələrin böyük hissəsini birləşdirib, aşağıdan-yuxarıya hərəkata çevrilən təşkilatlanma yaradıb, sosial şəbəkələrini özü idarə edir və Orbanın ənənəvi informasiya kanalları üzərindəki nəzarətini yan keçmək üçün yorulmadan kampaniya aparır.

CER analitik mərkəzindən Çaki deyir ki, Orbanın məğlubiyyətini Macarıstanda qeyri-liberalizmin sonu adlandırmaq şişirtmə olardı.

“Fides” o qədər çox dövlət institutunu ələ keçirib və onun təsiri dəyişdirilməsi çətin olan çoxsaylı qanunlarla o qədər gücləndirilib ki, əgər “Tisa” konstitusiyanı dəyişmək üçün parlamentdə özünün üçdə iki çoxluğunu əldə etməsə, Orban yeni hökumətin addımlarını bloklamaq üçün çoxsaylı vasitələrə sahib olacaq.

Üstəlik, Macarın özü də hələ nə ölkə daxilində, nə də xaricdə liberal islahatçı keyfiyyətlərini tam təsdiqləməyib. “Macarıstan Avropaya azmış oğul kimi qayıtmayacaq”, Budapeştdəki Aİ diplomatı deyir. “Bu, daha çox sədaqətsiz ərin geri dönüşü olacaq”.

Lakin müxalifət lideri anlayır ki, bu, tərəfdarlarına haqlı olduqlarını, tərəddüd edənlərə isə yanıldıqlarını sübut etmək üçün onun şansıdır. Macarın kampaniya şüarı özü hər şeyi deyir: “İndi, ya heç vaxt”.

Poliqon.info