ain.az, Moderator.az portalına istinadən məlumat yayır.
1. Ümumi müqayisə: Çin - İran (1978–2024)
Hər iki ölkə 1978-1979-cu illərdə ciddi transformasiyaya uğrayıb, sekulyar, dünyəfi ölkə olan Çin xalq respublikası (Çində əhalinin cəmi 7%-i dindardır) ciddi islahatlara başlayıb və ağılagəlməz uğura imza atıb. İran isə normal (İran əhalisinin 73%-i dindardır) idarəçilik sistemini dağıdıb, Şəriət rejiminə keçid edib və demək olar ki, real olaraq 48 il içərisində bir addım da irəliləməyib, əksinə geri gedib.
Cədvəldə əsas nəticə çox aydındır:
• Çin:
o ÜDM: 150 → 18,743 milyard $ (~125 dəfə)
o Adam başına: 157 → 13,303 $ (~85 dəfə)
• İran:
o ÜDM: 78 → 475 milyard $ (~6 dəfə)
o Adam başına: 2101 → 5190 $ (~2.5 dəfə)
Bu o deməkdir:
• Çin struktur transformasiya edib (sənaye + ixrac + texnologiya)
• İran isə əsasən resurs iqtisadiyyatı (neft) kimi qalıb
2. İran üzrə daha düzgün müqayisə (1978 dolları ilə)
2025 ÜDM-ni 1978 dollarına çevirmək üçün inflyasiyanı çıxmaq lazımdır.
ABŞ inflyasiyasına görə təxminən:
• 1978 → 2024 qiymət artımı ≈ 4.8–5 dəfə
Hesab:
• 2025 İran ÜDM ≈ 356 milyard $ (nominal)
• 1978 dolları ilə:
o 356 / 5 ≈ 70–75 milyard $
Nəticə:
• 1978: 78 milyard $
• 2025 (real, 1978 dolları ilə): ~70–75 milyard $
Yəni:
İranın real iqtisadiyyatı 45 il ərzində demək olar ki, artmayıb, hətta bir qədər azalıb.
Bu çox ciddi nəticədir.
3. İranın zəif performansının səbəbləri (obyektiv analiz)
Burada səbəbləri sadə və konkret ayırmaq lazımdır:
1. Müharibə təsiri
• 1980–1988 İran–İraq müharibəsi
• Kapital və infrastruktur dağıldı
2. Sanksiyalar
• 1990-lardan başlayaraq
• 2010-dan sonra xüsusilə ağır
Texnologiya, investisiya və maliyyə girişini məhdudlaşdırdı
3. Neft asılılığı
• İqtisadiyyat diversifikasiya olunmayıb
• Neft qiymətlərindən asılıdır
4. Dövlət dominantlığı
• Böyük sektorlar dövlət və yarı-dövlət strukturlarındadır
• Effektivlik aşağıdır
5. Demoqrafik və struktur problemlər
• Gənc əhali, amma iş yerləri çatışmır
• Beyin axını
Bu səbəblərin isə əsasında haradan baxsan din amili durur, Şəriət qaydaları durur.
4. Çin niyə fərqlidir?
Çinin uğurunun əsas səbəbləri:
• 1978-dən sonra bazar islahatları
• Xarici investisiya açılımı
• İxrac yönümlü sənayeləşmə
• Dövlət + bazar hibrid modeli
Yəni fərq əsasən:
institusional və iqtisadi siyasətdədir
5. Din məsələsi barədə düzgün akademik yanaşma
“İslam iqtisadiyyata dağıdıcı zərbə vurur”
Fakt:
• Əksəriyyət müsəlman ölkələri zəifdir (İran, Pakistan və s.)
• Nisbi uğur əldə edən bir neçə ölkə (BƏƏ, Qətər, Malayziya) ABŞ təsiri altında olduğuna görə buna nail olub
• Dinlər üzrə bütün orta göstəricilərə görə İslam ölkələri ən geridə qalan subyektlərdir.
Nəticə:
Problem əsasən dinlə əlaqədardır.
Digər faktorlar:
• İdarəetmə keyfiyyəti
• Hüquq sistemi
• Açıq iqtisadiyyat
• Təhsil və texnologiya və s. də əsasən Şəriət rejimi ilə əlaqədardır.
Akademik nəticə belə qoyulur:
İqtisadi nəticələri əsasən “institusiyalar” müəyyən edir, din isə bunların kökünü qidalandırır.
6. İranın gələcəyi barədə
Bu dini qandaldan canını qurtara bilməsə “İran Əfqanıstanın gününə düşəcək”.
7. Yuxarıdakı cədvəlin əsas güclü nəticəsi
Ən vacib nəticə budur:
-1970-lərdə İran Çindən daha varlı idi (adam başına)
-Bu gün Çin açıq fərqlə qabaqdadır
Bu isə göstərir:
uzunmüddətli inkişafı siyasət və institutlar müəyyən edir
Qısa yekun
• Çin: struktur islahatlar → eksponensial artım
• İran: müharibə + sanksiya + struktur problemlər → stagnasiya
• Real (inflyasiyadan təmizlənmiş) hesabla:
o İran iqtisadiyyatı 1978 səviyyəsində qalıb
• Səbəb, əsasən:
o Şəriət rejimi
o idarəetmə modeli
o iqtisadi siyasət
o qlobal inteqrasiya səviyyəsi
Saleh Məmmədov, iqtisad elmlər doktoru, professor
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
