...Hörmüz boğazının cümə günü açılıb şənbə günü yenidən bağlanacağı elan edildikdən sonra dünya gəmiçilik hərəkətlərini izləyərkən, başqa bir döyüş - söz və təfsir üzərində bir mübarizə başlayır.
ABŞ və İran dil baxımından qarşıdurmaya giriblər və hər iki tərəf vəziyyəti qələbə kimi təsvir etmək üçün terminlərin qeyri-müəyyənliyindən istifadə edir.
SİA-nın məlumatına görə, prezident Tramp Hörmüz boğazının açılmasını öz iradəsinə tabeçilik və İranın iqtisadi təsirindən məhrum edilməsi kimi görsə də, Tehran bunu öz suverenliyinin təsdiqi kimi görür.İran boğazı beynəlxalq bir dəhlizdən İranın nəzarətində olan bir dəhlizə çevirən və bununla da dünyanın əsas enerji arteriyasını idarə etmək qabiliyyətinin gizli şəkildə tanınmasına çalışan sözdə "əlaqələndirilmiş marşrut"u təqdim edib.
...Təfsirdəki bu fikir ayrılığı danışıqların digər detallarına da şamil olunur. Tramp İranın nüvə güzəştlərini təzyiq altında "faydasız toz"un çıxarılması kimi təqdim edir, İran isə onları əhəmiyyətli güzəştlər olmadan dondurulmuş milyardlarla dolları geri qaytarmağa yönəlmiş ağıllı strateji mübadilə kimi təqdim edir.
...İranın Xatəm əl-Ənbiya qərargahının sözçüsü Hörmüz boğazının yenidən bağlandığını və əvvəlki statusa qayıdacağını elan edərək, bu strateji su yolunun İran silahlı qüvvələrinin birbaşa nəzarəti altında qalacağını vurğulayıb.
O, Tehranın əvvəllər "xoşməramlılıq" göstərdiyini və məhdud sayda neft tankerinin və ticarət gəmisinin boğazdan nəzarətli şəkildə keçməsinə icazə verdiyini bildirdi.
Lakin ABŞ blokada bəhanəsi ilə "dəniz piratlığı" kimi xarakterizə etdiyi hərəkətlərini davam etdirdi.
İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bir gün əvvəl sosial media platforması X-də Livandakı atəşkəsə uyğun olaraq, boğazın atəşkəsin qalan hissəsini ticarət gəmiləri üçün tamamilə yenidən açılacağını elan etdi.
Lakin o, keçidin yalnız "koordinasiyalı marşrut" vasitəsilə həyata keçiriləcəyini vurğulayıb.
İran hakimiyyəti hərbi gəmilər istisna olmaqla, bütün ticarət gəmilərinin İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ilə koordinasiyalı şəkildə və yalnız İranın təhlükəsiz hesab etdiyi marşrutlar vasitəsilə boğazdan keçə biləcəyini aydınlaşdırıb. Bu marşrut İran sahillərindəki Lark Adası boyunca uzanır və minalardan qaçınmaq üçün "təhlükəsiz naviqasiya" üçün alternativ olaraq İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu Hərbi Dəniz Qüvvələri tərəfindən hazırlanmışdır.
Əraqçinin açıqlamasından bir neçə dəqiqə sonra Tramp "tam qələbə" və boğazın sərbəst naviqasiya üçün açıldığını elan edib. Ağ Ev bunu beynəlxalq naviqasiyaya "nizamın bərpası", Tehran isə bunu "suveren iradəsinin tətbiqi" adlandırıb.
...Trampın leksikonunda zənginləşdirilmiş uran real təhlükə deyil, sövdələşmə vasitəsidir.
O, İranın nüvə proqramını dəyərdən salmaq və onu faydasız kimi göstərmək üçün "nüvə tozu" terminini işlədib. Tramp iddia edir ki, İranla bağlanan saziş dünyanın əhəmiyyətli siyasi xərclər olmadan "tozdan" qurtulduğu bir sövdələşmədir.
O, iddia edir ki, İran zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını təhvil verməyə razılaşıb. Məlumatlara görə, ABŞ İranın nüvə proqramını 20 il, İran isə üç ildən beş ilə qədər dondurmağı təklif edib.
...İran tərəfi isə əksinə, ABŞ-ı güzəştə getməyə məcbur edən məhz bu "toz" olduğunu düşünür.
Axios-a görə, Vaşinqton uranın təhvil verilməsi müqabilində təxminən 20 milyard dollarlıq İran aktivlərini buraxmağı düşünür.
Lakin Tehran uranın ABŞ-a təhvil verilməsinə razı olduğunu təkzib edərək, bunun "danışıqlar yolu ilə həll edilə bilməyəcəyini" bildirir.
İranın 60 faizə qədər zənginləşdirilmiş 400 kq-dan çox uran ehtiyatına malik olduğuna inanılır.
...İran ABŞ və İsraillə müharibədən dəyən ziyanı təxminən 270 milyard dollar olaraq qiymətləndirir və danışıqlarda əsas məqam kimi kompensasiyanın verilməsində israr edir.
Lakin ABŞ hər hansı bir ödənişi rədd edir. Tramp bildirib ki, İrana heç bir pul köçürülməyəcək və ABŞ "bütün nüvə tozunu alacaq".
...8 apreldə Tramp Pakistanın vasitəçiliyi ilə uzunmüddətli sülhə doğru əhəmiyyətli irəliləyiş elan edərək iki həftəlik atəşkəs elan etdi.
İran 10 maddəlik bir plan təklif etdi və Tramp bunu "real" adlandırdı.
Lakin Vaşinqton daha sonra İranın dərc etdiyi versiyanın faktiki razılaşmalara uyğun olmadığını bildirdi.
Sənədin fars dilində olan və daxili auditoriyaya yönəlmiş versiyası İran üçün böyük bir qələbə kimi təqdim edildi, ingilis dilindəki versiyası isə daha təmkinli idi.
İran mediasının məlumatına görə, şərtlər bunlar idi: ABŞ-ın təcavüzdən imtina etməsi, İranın Hörmüz boğazı üzərində nəzarətini davam etdirməsi, uranı zənginləşdirmək hüququnun tanınması, sanksiyaların ləğvi, Amerika qoşunlarının geri çəkilməsi və kompensasiyanın ödənilməsi…
Amerika tərəfi bu versiyanı etibarsız hesab edərək rədd etdi. ABŞ administrasiyasının öz daxilində də fikir ayrılıqları yarandı: sənədin bir neçə versiyasının mövcud olduğu bildirilir.
Nəticədə, bu "dil münaqişəsi" hər iki tərəfin bir-birini məğlub etməkdənsə, öz auditoriyalarına qələbə elan etməyə imkan verəcək hadisələrin bir versiyasını hazırlamağa çalışdığını göstərir.
Saziş çoxşaxəli bir mətnə çevrilir: Tramp üçün bu, İranın təslim olması, İran üçün isə onun suveren iradəsinin qələbəsidir.
Əli Babayev
