Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Antalya Diplomatiya Forumunun beşinci toplantısı aprelin 19-da yekunlaşdı və onun nəticələrinə baxanda artıq söhbət sadəcə növbəti nümayiş xarakterli tədbirdən yox, formalaşmış siyasi mexanizmdən gedir. Türkiyə bir neçə ildir ki, bu platformanı ardıcıl və planlı şəkildə elə bir məkan kimi qururdu ki, burada təkcə növbətçi bəyanatlar səsləndirilməsin, həm də yeni diplomatik konstruksiyalar sınaqdan keçirilsin. 2026-cı ildə bu məntiq xüsusilə aydın göründü. Forum "Mapping Tomorrow, Managing Uncertainties" - yəni "Sabahı xəritələndirmək, qeyri-müəyyənlikləri idarə etmək" mövzusu ilə keçirildi və bu formul bu dəfə dekorativ şüar yox, demək olar ki, sözün həqiqi mənasında prosesin özünü ifadə etdi.
Aralıq dənizinin sahilində akademik xarakterli qeyri-müəyyənlikdən yox, kifayət qədər konkret böhran paketindən danışılırdı: İran, Qəzza, Suriya, Avropa təhlükəsizlik arxitekturası, Qara dəniz və Şərqi Aralıq dənizi məkanının gələcəyi, nəqliyyat dəhlizləri, kritik minerallar, süni intellekt və dəyişən güc balansı.
Forumun miqyası da artıq regional çərçivəni çoxdan aşıb. Təşkilatçıların rəsmi məlumatına görə, Antalyada 150-dən çox ölkənin təmsil olunacağı, 460-dan artıq yüksək səviyyəli iştirakçının gələcəyi və diplomatlar, akademik dairələr, tələbələr də daxil olmaqla təxminən 5 min qonağın qatılacağı gözlənilirdi. Proqramda 40-dan çox panel və tədbir vardı, forumun əsas məkanı isə Belekdə yerləşən NEST Congress and Exhibition Centre idi - 15 min kvadratmetr qapalı, əlavə 5 min kvadratmetr açıq sahəsi olan iri platforma. Bağlanışda Hakan Fidan artıq 23 dövlət və hökumət başçısından, 13 lider müavinindən, 50 nazirdən, 150 ölkə və 66 beynəlxalq institutun nümayəndələrindən, 52 ayrıca sessiyadan və təxminən 6400 iştirakçıdan danışırdı. Başlanğıc və yekun rəqəmlərinə eyni statistikanın fərqli kəsikləri kimi baxsaq belə, bu fərq əsas mənzərəni dəyişmir: forum qəti şəkildə "Türkiyənin diplomatik salonu" formatından çıxaraq iri beynəlxalq siyasi yığım nöqtəsinə çevrilib.
Antalyanın mahiyyəti isə nə nişanların sayında, nə də kortejlərin uzunluğundadır. Türkiyə forumdan öz xarici siyasət modelinin siyasi vitrini kimi istifadə edir. Bu model üç dayağın üzərində dayanır. Birinci dayağı Türkiyənin vasitəçi, daha dəqiq desək, kommunikasiya kanallarını quran aktor kimi çıxış etməsidir. İkinci dayağı Türkiyənin Qərb, müsəlman dünyası, postsovet məkanı və Qlobal Cənub arasında müstəqil diplomatik cazibə mərkəzi kimi mövqe tutmasıdır. Üçüncü dayağı isə Türkiyənin ideologiya yox, funksionallıq təklif edən dövlət kimi davranmasıdır: danışıqlar otağı, təmas, telefon xətti, nazirlər formatı, protokol çərçivəsi, hazır infrastruktur və siyasi müşayiət.
Məhz buna görə Antalya bu gün bir çox klassik beynəlxalq konfranslardan fərqli işləyir. Burada didaktik ritorika az, danışıqların mühəndisliyi isə daha çoxdur. Bütün proseslər ictimaiyyət önündə start götürmür, bütün tərəflər eyni zala daxil olmur, hər görüş birgə bəyanatla bitmir. Amma elə bir dövrdə ki, dünya diplomatiyasının böyük hissəsi sanksiya ultimatumlarına, media tamaşalarına və proksi-münaqişələrə parçalanıb, fərqli siyasi dillərdə danışan tərəfləri bir məkanda toplamaq qabiliyyətinin özü artıq ciddi kapital sayılır.
Bu forumun ən həssas damarı İran məsələsi idi. O, rəsmi olaraq mərkəzi mövzu elan edilməsə də, demək olar ki, bütün əsas təmasların görünməyən oxu kimi Antalyadan keçirdi. Forumdan bir neçə gün əvvəl Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan açıq şəkildə bildirmişdi ki, Ankara ABŞ və İran arasında atəşkəsin uzadılması üzərində işləyir və danışıqların davamını dəstəkləyir. Türkiyə rəhbərliyi əvvəlcədən özünü eskalasiyada yox, sabitləşmədə maraqlı olan güc kimi təqdim etmişdi. Forum ərəfəsində Türkiyə Müdafiə Nazirliyi də Vaşinqton və Tehranı "konstruktiv" danışıqlara çağıraraq kövrək fasilənin daha dayanıqlı formata çevrilməsinin vacibliyini vurğulamışdı.
Forumun kuluarlarında bu xətt artıq konkret məzmun qazandı. Hakan Fidan Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Pakistanın iştirakı ilə dördtərəfli formatda görüş keçirdi. Bu tərkib olduqca səciyyəvidir. Pakistan İran xəttində operativ vasitəçi rolunu oynayır, Səudiyyə Ərəbistanı və Misir ərəb dünyasının siyasi ağır çəkiləridir, Türkiyə isə Tehranla, Vaşinqtonla, ərəb paytaxtları ilə və NATO üzrə Avropalı müttəfiqlərlə paralel kanallara malik birləşdirici qovşaqdır. Söhbət növbəti hərbi-siyasi blok yaratmaqdan getmirdi. Məqsəd daha çox xarici güc mərkəzlərinin birbaşa diktəsi olmadan regional diplomatik konfiqurasiya qurmaq cəhdi idi. Fidanın sözlərinə görə, əsas vurğu sabitlik, iqtisadi əməkdaşlıq, qarşılıqlı bağlantılar və münaqişələrin dayandırılması üzərində idi.
Elə burada forumun daha bir mühüm cəhəti üzə çıxdı. Antalya birbaşa ABŞ-İran danışıqlarının keçirildiyi məkan olmadı. Amma onun missiyası da elə bu deyildi. Bu platformanın funksiyası başqadır: mövqeləri sinxronlaşdırmaq, gərginliyin bir hissəsini almaq, təmas xətlərini dəqiqləşdirmək, kimin kiminlə danışdığını və kommunikasiya yükünü kimin üzərinə götürməyə hazır olduğunu göstərmək. Kənardan baxanda bu, səs-küylü yekun deklarasiyadan daha az parlaq görünə bilər. Reallıqda isə məhz belə "danışıqlardan əvvəlki diplomatiya" çox vaxt daha vacib olur. Çünki böyük razılaşmaların işləməsi üçün zəruri olan hazırlıq mühiti, gözləntilərin uyğunlaşdırılması və formal prosesin dağılma riskinin azaldılması məhz burada təmin edilir.
Türkiyə forumdan daha geniş Yaxın Şərq konturunda öz rolunu möhkəmləndirmək üçün də istifadə etdi. Qəzzaya ayrıca diqqət ayrıldı. Forumun kuluarlarında Fidan Fələstin mövzusu üzrə görüş keçirdi. Davam edən böhran fonunda bu, Ankaraya bir daha göstərmək imkanı verdi ki, o, Yaxın Şərq gündəmindən geri çəkilmək niyyətində deyil və bu məsələni beynəlxalq müzakirələrin mərkəzində saxlamaqda israrlıdır. Paralel olaraq Türkiyə diplomatiyası anlatmağa çalışdı ki, onun regiona yanaşması militarizasiya üzərində yox, siyasi proses üzərində qurulub. Türkiyə üçün bunun ayrıca əhəmiyyəti var: ənənəvi regional nizam nə qədər dərin sarsılırsa, heç olmasa işlək vəziyyətdə qalan minimal danışıq platforması təklif edə bilən dövlətin dəyəri də bir o qədər artır.
Suriyaya dair xətt Antalyada bundan az əhəmiyyət daşımırdı. Foruma Suriyanın keçid dövrü prezidenti Əhməd əş-Şaraa qatılmışdı. Onun iştirakı artıq göz qabağında olan bir həqiqəti təsdiqlədi: Suriyada yaranmış yeni reallıq Türkiyənin xarici siyasət arxitekturasına inteqrasiya olunub. Ankara Suriya istiqamətini təkcə təhlükəsizlik zonası kimi yox, həm də diplomatik aktiv kimi formalaşdırır. Bu da Türkiyəyə həm ərəb paytaxtları, həm Rusiya, həm də Qərblə dialoqda əlavə çəki verir. Təsadüfi deyil ki, Antalyada türk diplomatlarının yanında həm suriyalı, həm rus, həm də ukraynalı nümayəndələr var idi. Bu, mövqelərin üst-üstə düşdüyü anlamına gəlmir. Amma bir şeyi göstərir: Türkiyə adətən yolları ayrılan tərəfləri eyni məkanda toplamaq hüququnu addım-addım öz adına yazır.
Rusiyanın forumdakı iştirakı da rəmzi yox, simptomatik idi. Sergey Lavrov Hakan Fidanla görüşdü və eyni zamanda ABŞ ilə iqtisadi əlaqələrin gələcəyini müzakirə etməyin vaxtının yetişdiyini bildirdi. Daha geniş mənada bu, bir məqama işarə edir: alternativ danışıqlar xətləri mövcud olsa belə, Moskva Türkiyənin diplomatik konturunun içində qalmağı faydalı hesab edir. Səbəb sadədir. Ankara bu gün Rusiyanın NATO təmsilçiləri, Yaxın Şərq, Asiya və Avropanın bir hissəsi ilə tam təcridə düşmədən və əvvəlcədən bağlanmış ssenariyə məhkum olmadan eyni anda danışa bildiyi azsaylı paytaxtlardan biridir. Bu, Türkiyə üçün forumun çəkisini artırır, Rusiya üçün isə xarici siyasət manevr sahəsini genişləndirir.
Müzakirələrin Avropa qatı da az maraq doğurmurdu. Forum gedişində Fidan ABŞ-nin Avropa təhlükəsizlik arxitekturasından koordinasiyasız şəkildə destruktiv çıxış riskindən kifayət qədər sərt tonda danışdı. Bu, təkcə Brüsselə yox, Vaşinqtona da ünvanlanmış siqnal idi. Ankara göstərir ki, o, Avroatlantik təhlükəsizliyin növbəti versiyasının formalaşdırılmasında iştirak etmək istəyir, Qərb düşərgəsinin daxilindəki mübahisələri kənardan seyr edən müşahidəçi rolunda qalmaq niyyətində deyil. Burada başqa bir mühüm məqam da var: Türkiyə bunu ikili mövqedən edir. O, NATO üzvüdür, amma Avropa İttifaqının üzvü deyil. O, Qərbin hərbi sisteminin bir hissəsidir, amma eyni zamanda Avrasiya, Yaxın Şərq və Afrikada avtonom rol iddiasını da qoruyur. Antalya Forumu Ankaraya nadir bir imkan yaradır ki, bütün bu dillərdə eyni anda danışa bilsin.
İran və Qəzza ilə bağlı başlıqların kölgəsində tez-tez gözdən qaçan başqa bir qat da var: diplomatik coğrafiya uğrunda mübarizə. Türkiyə uzun müddətdir sübut etməyə çalışır ki, dünya siyasəti mütləq şəkildə yalnız Nyu-Yorkda, Cenevrədə, Brüsseldə və ya Münhendə müzakirə olunmalı deyil. Antalya bu mənada kurort dekorasiyası yox, siyasi bəyanatdır. Aralıq dənizi şəhəri yeni diplomatik topoqrafiyanın rəmzinə çevrilir; burada Qlobal Cənub, türk dünyası, Balkanlar, Qafqaz, Afrika və Yaxın Şərq ölkələri danışıq üçün daha görünən məkan əldə edirlər. Təsadüfi deyil ki, forum çərçivəsində Türk Dövlətləri Təşkilatı xətti ilə, Balkan Sülh Platforması formatında, Afrika istiqaməti üzrə və ADF Youth gənclər xətti boyunca ayrıca görüşlər təşkil olunmuşdu.
Antalya Forumu Türkiyənin diplomatik aktivliyinin sadəcə artdığını yox, daha dərin bir dəyişikliyi göstərdi. Söhbət Türkiyə xarici siyasətinin məntiqinin dəyişməsindən gedir. Cəmi bir neçə il əvvəl Ankara bir çox tərəfdaşın gözündə əsasən artıq alovlanmış böhranlara - Suriyada, Liviyada, Şərqi Aralıq dənizində, Cənubi Qafqazda, Qara dənizdə - kəskin, sürətli və bəzən sərt reaksiya verən dövlət kimi görünürdü. İndi isə Türkiyə getdikcə daha aydın şəkildə reaktiv güc rejimindən çıxmağa, daha mürəkkəb bir rolda möhkəmlənməyə çalışır. Yəni böhran baş verəndən sonra cavab verən yox, əvvəlcədən danışıqlar infrastrukturunu, təmaslar arxitekturasını və diplomatik mühiti quran ölkə roluna. Elə bir mühit ki, orada böhranlar təkcə müzakirə olunmur, həm də geri dönüşü olmayan fazaya keçməmişdən əvvəl siyasi baxımdan "emal edilir". Keyfiyyət dəyişikliyinin mahiyyəti də bundadır: başqalarının gündəminə cavab vermək yox, həmin gündəliyin toplanacağı, yenidən qablaşdırılacağı və lazım olan məcraya yönəldiləcəyi məkanı formalaşdırmaq. Forumun özü də məhz belə bir mühit kimi qurulmuşdu: başlanğıc mərhələsində 150-dən çox ölkə, 460-dan artıq yüksək vəzifəli iştirakçı, təxminən 5 min qonaq, 40-dan çox panel və tədbir, yekunda isə 23 dövlət və hökumət başçısı, 13 lider müavini, 50 nazir, 66 beynəlxalq institutun təmsilçiləri, 52 sessiya və təxminən 6400 iştirakçı. Bu, artıq sadəcə konfrans dekorasiyası deyil, daimi işləyəcək diplomatik konveyerin ilkin karkasıdır.
Dövlət birdəfəlik status görüşünün keçirildiyi məkana çevriləndə, bu, əlbəttə, xoş təsir bağışlayır, amma onu hələ güc mərkəzi etmir
Ölkə o zaman real güc mərkəzinə çevrilir ki, onun üzərindən müxtəlif səviyyəli təmasların davamlı axını keçməyə başlayır - rəsmi, yarırrəsmi, qapalı, texniki, ilkin, uzlaşdırıcı. Ankara da açıq görünür ki, məhz bunun üzərində işləyir.
Təsadüfi deyil ki, forumun rəsmi saytı bu platformanı əvvəldən mərasim kimi yox, liderlər, siyasətçilər, diplomatlar, akademik dairələr, biznes, media və vətəndaş cəmiyyəti üçün bir məkan kimi təqdim edirdi. Burada əsas rolu təkcə çıxışlar yox, ikitərəfli görüşlər, interaktiv sessiyalar, paralel formatlar və praktiki təcrübə mübadiləsi oynayır. Başqa sözlə, Türkiyə sadəcə "səhnə" qurmur, diplomatik istehsal sistemi yaradır. Elə bir sistem ki, hər forum eyni vaxtda həm təsir vitrini, həm danışıqlar laboratoriyası, həm də gələcək kommunikasiya kanallarının yığıldığı mexanizm rolunu oynayır. Bu yanaşmada təsadüfə çox az yer var. Bu, uzun nəfəsli institusional işdir.
Mənzərəyə daha geniş baxanda görünür ki, Türkiyə klassik beynəlxalq formatların böhranından sonra yaranmış boşluğu doldurmağa çalışır. Köhnə platformalar - BMT-nin bəzi institutlarından tutmuş iri Qərb forumlarınadək - getdikcə daha çox iki əsas xəstəlikdən əziyyət çəkir. Birincisi, ideoloji yüklənmə və əvvəlcədən yazılmış rollardır. Yəni bir çox iştirakçı ora danışmağa yox, hazır mövqeyini oxumağa gəlir. İkincisi isə bürokratik ətalətdir. Nəticədə beynəlxalq mexanizmlər böhranın sürətinə çatmır. Münaqişə bir günün içində yeni fazaya keçir, diplomatik aparat isə buna həftələrlə gecikir. Belə fonda orta dərəcədə formal, çevik platformalara tələbat yaranır. Elə platformalara ki, orada nazirləri, liderləri, vasitəçiləri, aparat adamlarını, xüsusi nümayəndələri, biznes və təhlükəsizlik çevrələrindən olan şəxsləri operativ şəkildə bir araya toplamaq və onlara həddən artıq ağır protokol olmadan danışmaq imkanı vermək mümkün olsun. Antalya məhz bu tələbatı qarşılayır. Burada yüksək status, görüşlərin nisbətən sərbəst konfiqurasiyası və Türkiyənin eyni platformada çox fərqli gücləri saxlamaq siyasi iradəsi bir nöqtədə birləşir.
Bu, xüsusilə İran xəttində daha aydın göründü. Antalya Vaşinqtonla Tehran arasında formal danışıq meydanı deyildi. Amma əsas məsələ də elə bundadır. Türkiyə nəyin bahasına olursa-olsun "baş mediator" roluna soxulmağa çalışmadı. Ankara daha incə oynadı. Forum ərəfəsində Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bildirdi ki, Ankara ABŞ və İran arasında atəşkəsin uzadılması üçün çalışır və danışıqların davamını dəstəkləyir. Türkiyənin Müdafiə Nazirliyi isə konstruktiv dialoqa çağırış edirdi. Ardınca forumun kuluarlarında Hakan Fidan Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Pakistan nazirlərini bir masa arxasına topladı. Təkcə bu formatın özü çox şeyi deyir. Pakistan operativ vasitəçidir. Səudiyyə Ərəbistanı və Misir ərəb siyasi legitimliyinin mənbələridir. Türkiyə isə prosesə qoşulmuş demək olar ki, bütün əsas mərkəzlərlə işlək münasibətləri olan kommunikasiya qovşağıdır. Burada səhnələşdirilmiş "tarixi görüş" olmadı. Amma bundan daha qiymətli iş görüldü - danışıqlar prosesini müşayiət edən xarici konturun qurulması. Sonradan məhz belə konturlar müəyyən edir ki, kövrək diplomatiya hərbi, enerji və daxili siyasi faktorların təzyiqinə tab gətirəcək, ya yox.
Ankaranın yeni ambisiyası da məhz bundadır. O, təkcə sözün dar mənasında vasitəçi olmaq istəmir, diplomatik mühitin operatoruna çevrilmək istəyir. Vasitəçi odur ki, tərəflər arasında mesaj ötürür və ya mövqeləri yaxınlaşdırmağa kömək edir. Mühitin operatoru isə görüşlərin ritmini, təmasların sıxlığını, iştirakçıların tərkibini, müzakirələrin ardıcıllığını, ümumi atmosferi, hətta siyasi temperaturu belə tənzimləyir. Bu, artıq daha yüksək təsir səviyyəsidir. Ölkə mühitin operatoruna çevriləndə, o, qərarları birbaşa diktə etmədən danışıqların həndəsəsini tənzimləmək imkanı qazanır. Türkiyə Antalyada məhz bunu edirdi. O, sadəcə qapıları açmırdı, kombinasiyaları seçirdi. Eyni vaxt intervalında Qəzza, Suriya, Balkanlar, türk məkanı, Avropa, təhlükəsizlik və iqtisadi qarşılıqlı bağlılıq haqqında paralel söhbətlər gedirdi. Bunlar bir-birindən qopuq süjetlər deyil. Bu, Ankaranın böhranları vahid diplomatik xəritədə toplamaq bacarığını nümayiş etdirmək cəhdidir.
Forumun Türkiyə tərəfindən dünya siyasətinin eyni anda bir neçə mərtəbəsində işləmək mexanizmi kimi istifadə olunması da son dərəcə səciyyəvidir. Yuxarı mərtəbədə dövlət və hökumət başçıları var. Orta mərtəbədə nazirlər, hökumət başçılarının müavinləri, beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri. Daha aşağı mərtəbədə isə, amma heç də az vacib olmayan sahədə aparat adamları, analitik mərkəzlər, gənclər proqramları, akademik və ekspert çevrələri dayanır. Bu çoxqatlılıq dekorativ xarakter daşımır. Real diplomatiya çoxdan yalnız kameralar qarşısında qurulmur. Əvvəl ideyalar ekspert və yarırrəsmi formatlarda sınaqdan keçirilir, sonra nazirliklər səviyyəsində cilalanır, daha sonra liderlərarası söhbətə daşınır. Bütün bu qatların eyni vaxtda iştirak etdiyi forum təkcə təmaslar yox, gələcək qərarlar üçün də fabrikə çevrilir. Bu mənada ADF artıq birdəfəlik tədbir kimi yox, institusional ekosistem kimi işləyir.
Başqa bir mühüm məqam isə coğrafiyadır
Türkiyə Antalyanı beynəlxalq ünsiyyətin adət olunmuş Qərbmərkəzçi xəritəsinə alternativ diplomatik məkan kimi şüurlu şəkildə formalaşdırır. Burada Balkanlar, Yaxın Şərq, Qafqaz, Mərkəzi Asiya, Afrika, Avropanın bir hissəsi və daha geniş Qlobal Cənubun təmsilçiləri bir araya gəlir. Forum çərçivəsində Türk Dövlətləri Təşkilatı xətti ilə, Balkan Sülh Platforması formatında, Afrika iştirakçıları və gənclər treki üzrə ayrıca görüşlər keçirildi. Bu, son dərəcə dəqiq hesablanmış strategiyadır. Ankara özünü Nyu-Yorkun, Brüsselin və ya Cenevrənin əvəzedicisi kimi yox, başqa tip qovşaq kimi təklif edir - daha az ideoloji yüklü, daha çevik, amma eyni zamanda siyasi çəkisi olan bir mərkəz kimi. Bir neçə "doğru" platformanın monopoliyasından yorulmuş dövlətlər üçün belə alternativ cəlbedici görünür. Xüsusən də eşidilmək istəyən, amma bunun üçün tam şəkildə başqasının iyerarxiyasına qoşulmaq niyyətində olmayan ölkələr üçün.
Türkiyənin simvolik kapital hesabını da kiçiltmək olmaz. Antalya Forumu təkcə diplomatiyanın praktika kimi deyil, həm də obraz kimi təqdimatıdır. Türkiyə dünyaya özünü elə bir ölkə kimi göstərir ki, eyni anda həm Rusiya, həm Ukrayna ilə, həm ərəb paytaxtları, həm Qərblə, həm islam dünyası, həm NATO ilə, həm keçid dövründə olan Suriya, həm də Avropalı nazirlərlə danışa bilir. Hakan Fidan forumda ABŞ-nin koordinasiyasız geri çəkilməsi halında Avropa təhlükəsizlik arxitekturası üçün yarana biləcək risklərdən danışanda, bu, kənardan verilmiş neytral şərh deyildi. Bu, gələcək təhlükəsizlik sisteminin yenidən layihələndirilməsində iştirak iddiası idi. Ankara faktiki olaraq belə deyir: əgər köhnə arxitektura çat verirsə, Türkiyə onun nəticələrinin obyekti yox, yeni sxemin müəlliflərindən biri olmalıdır.
Bu məkanın Rusiya üçün də əhəmiyyəti kifayət qədər aydındır. Sergey Lavrov foruma sadəcə gəlib-getmədi, Hakan Fidanla görüş keçirdi və platformadan istifadə edərək ABŞ ilə iqtisadi münasibətlərin gələcəyini müzakirə etməyə hazır olduqlarına dair ictimai siqnallar verdi. Bu o deməkdir ki, Moskva Türkiyəni epizodik platforma kimi yox, mürəkkəb və çoxvektorlu mühitdə hələ də danışmağın mümkün olduğu azsaylı nöqtələrdən biri kimi qəbul edir. Ankara üçün bu, forumun statusunu daha da yüksəldir. Digər iştirakçılar üçün isə Türkiyənin fərqli şəraitdə eyni səhnədən yayınan tərəfləri doğrudan da bir araya gətirə bildiyinin sübutuna çevrilir.
Azərbaycan üçün də belə formatın əhəmiyyəti açıq görünür. Prezident İlham Əliyev forumun açılışında iştirak etdi və Antalyada bir sıra ikitərəfli görüşlər keçirdi - Türkiyə Prezidenti ilə, Pakistanın Baş naziri ilə, Moldova rəhbərliyi ilə, Şimali Kipr lideri ilə, Suriyanın keçid rəhbərliyi ilə. Bu, göstərir ki, ADF təkcə Türkiyənin xarici siyasət aləti deyil, həm də Ankara ilə dost münasibətdə olan, regional koordinasiyanı genişləndirməkdə maraqlı dövlətlər üçün faydalı iş platformasına çevrilir. Bakı üçün belə məkan ona görə önəmlidir ki, burada bir neçə geosiyasi sahə eyni nöqtədə birləşir - Cənubi Qafqaz, türk dünyası, Yaxın Şərq və Şərqi Aralıq dənizi. Qarşıdakı illərdə logistika, energetika, təhlükəsizlik və yeni siyasi ittifaqlarla bağlı məsələlərin böyük hissəsi də məhz bu məkanların kəsişməsində həll olunacaq.
Amma əsas nəticə yenə də cari görüşlərdən və bugünkü böhranlardan daha dərindir. Antalya 2026-cı ildə təkcə müxtəlif müzakirələrin toplusu kimi yox, yeni siyasi ritmin nümayişi kimi önə çıxdı. Beynəlxalq sistem artıq köhnə tempdə yaşamır. Böhranlar indi klassik sammitlər çağırılmamışdan daha sürətlə yaranır. Koalisiyalar onilliklər üçün yox, konkret məsələ üzrə formalaşır. Təsir artıq yalnız hərbi gücdən və ya iqtisadiyyatın həcmindən asılı deyil, həm də diplomatik kombinasiyaları sürətlə istehsal etmək bacarığından keçir. Belə fonda öz ərazisini, bürokratik resursunu, əlaqələrini və reputasiyasını fasiləsiz işləyən danışıq mexanizminə çevirə bilən dövlətlər üstünlük qazanır. Türkiyənin də məhz belə bir gücə çevrilmək istədiyi açıq görünür. Sadəcə hadisələrin iştirakçısı olmaq yox, hadisələrin keçdiyi, strukturlaşdığı və danışıqlar davamı qazandığı məkana çevrilmək.
Bu mənada Antalya Forumu Türkiyə üçün son dərəcə qiymətli nəticə verdi. O, səs-küylü və universal bir saziş gətirmədi. Bütün ziddiyyətləri aradan qaldırmadı. Müharibələri dayandırmadı və köhnə mübahisələrin üstündən xətt çəkmədi. Amma bugünkü beynəlxalq mühitdə demək olar ki, qıt resursa çevrilmiş bir şeyi təmin etdi - tam sükut lüksünə malik olmayan oyunçular arasında təmas sıxlığını bərpa etdi. Böyük siyasətdə təmas sıxlığı artıq hakimiyyət formasına çevrilir. Kim insanları toplayırsa, gündəliyə təsir etməyə başlayır. Kim kommunikasiya kanallarını açıq saxlayırsa, gec-tez qərarların parametrlərinə də təsir göstərir. Türkiyə Antalyada məhz bunu nümayiş etdirdi: o, birdəfəlik diplomatik şou qurmur, hər böyük regional düyündə uzunmüddətli iştirak sistemini inşa edir. Hələlik bu mərc təkcə düşünülmüş yox, həm də strateji baxımdan dəqiq hesablanmış təsir bağışlayır.
Milli.Az
