525.az portalından verilən məlumata görə, ain.az xəbər yayır.
Müasir Azərbaycan humanitar düşüncəsində ədəbiyyatın fəlsəfi, semiotik və mədəni yaddaş kontekstində təhlili xüsusi aktuallıq daşıyır. Bu istiqamətdə aparılan araşdırmalar arasında professor Əli Abasovun yeni çapdan çıxmış “İtki və qayıdışın estetikası. Kamal Abdullanın “Gülçöhrə və Əsgər” pyesi əsasında” adlı kitabı diqqəti xüsusilə cəlb edir. Müəllif əsərdə Kamal Abdullanın dramaturji poetikasını yalnız bədii mətn səviyyəsində deyil, milli yaddaşın, metafizik düşüncənin, postkolonial şüurun və arxetipik təfəkkürün mürəkkəb estetik modeli kimi təhlil edir. Kitabda “Gülçöhrə və Əsgər” pyesinin daxili semantik qatları, susqunluğun dramaturgiyası, səs fenomeni, qayıdış ideyası və kollektiv yaddaşın bədii transformasiyası müasir elmi-nəzəri yanaşmalar kontekstində araşdırılır.
Əsərin “Ön söz yerinə” hissəsində vurğulandığı kimi, kitab klassik elmi monoqrafiya çərçivələrini aşaraq müəllifin fərdi düşüncə trayektoriyasını, estetik baxış sistemini və fəlsəfi-intellektual yanaşmasını ortaya qoyur. Professor Əli Abasov burada yalnız tədqiqatçı mövqeyində dayanmır; o həm də mətnin daxili enerjisini, səsini və susqunluğunu eşidən bir interpretator kimi çıxış edir. Bu baxımdan, kitabın əsas məziyyətlərindən biri onun multidissiplinar xarakter daşımasıdır.
Müəllif Kamal Abdullanın “Gülçöhrə və Əsgər” pyesini sırf dramaturji mətn kimi deyil, milli yaddaşın, zamanın metafizikasının və Azərbaycan insanının kollektiv şüuraltısının bədii modeli kimi təqdim edir. Kitabda postkolonial dram, arxetiplərin rekonstruksiyası, metafizik mətn anlayışı, səssizlik fenomeni, sevgi və qayıdışın estetikası kimi anlayışlar vahid konseptual sistem daxilində təhlil olunur. Müəllif göstərir ki, “Gülçöhrə və Əsgər” yalnız məhəbbət hekayəsi deyil; burada zaman, yaddaş, səs, milli tale və insanın metafizik tənhalığı bir-biri ilə mürəkkəb əlaqə sistemində təqdim edilir.
Kitabın “Başlanğıc” hissəsində müəllif pyesin Akademik Musiqili Dram Teatrındakı tamaşası ilə bağlı təəssüratlarından çıxış edərək əsərin struktur poetikasına diqqət yönəldir. Qeyd edilir ki, Kamal Abdullanın poetikası zahiri hadisələrin çoxluğundan deyil, kiçik formanın daxilində böyük mənaların cəmləşməsindən yaranır. Burada “kiçik mətn – böyük məna” prinsipi əsas estetik mexanizm kimi təqdim olunur.
Əli Abasov pyesdəki minimalizmi estetik kasadlıq kimi deyil, əksinə, dərin fəlsəfi sıxlığın göstəricisi kimi dəyərləndirir. Onun fikrincə, kiçik bir dialoq, qısa bir sükut, yarımçıq bir cümlə belə böyük tarixi və metafizik məna yükü daşıya bilir. Bu yanaşma müasir hermenevtik təhlil metodları ilə səsləşir.
Müəllifin diqqət yetirdiyi əsas məsələlərdən biri də pyesdə “səs” fenomenidir. Kitabda vurğulanır ki, Kamal Abdullanın dramaturgiyasında səs yalnız akustik element deyil; o, tarixi yaddaşın, xalq taleyinin və milli ruhun ifadə vasitəsinə çevrilir. Bəzən bir xalqın bütün tarixi bir neçə sətrin, bir neçə intonasiyanın daxilində gizlənə bilir. Bu fikir əsərin semiotik qatını daha dərindən anlamağa imkan yaradır.
Kitabın mühüm nəzəri istiqamətlərindən biri “metafizik mətn” anlayışıdır. Əli Abasov Kamal Abdullanın dramaturgiyasını metafizik mətn kimi xarakterizə edərək onun görünən süjetdən daha dərin qatlara malik olduğunu göstərir. Müəllifə görə, “Gülçöhrə və Əsgər” pyesində hadisələrdən daha çox görünməyən enerjilər, daxili səslər və tarixi yaddaşın izləri fəaliyyət göstərir. Burada obrazlar yalnız fərdi xarakterlər deyil, kollektiv yaddaşın simvolik daşıyıcıları kimi çıxış edirlər. Bu baxımdan, Gülçöhrə və Əsgər obrazları sırf konkret qəhrəmanlar olmaqdan çıxaraq Azərbaycan insanının sevgi, ayrılıq, sədaqət və qayıdış haqqında kollektiv təsəvvürlərini ifadə edən arxetipik modellərə çevrilirlər.
Əli Abasov kitabında “Gülçöhrə və Əsgər” pyesini postkolonial kontekstdə də təhlil edir. Müəllif hesab edir ki, Azərbaycan xalqının tarixi travmaları, repressiyalar, parçalanmalar və milli yaddaş problemləri əsərin dərin qatlarında öz əksini tapır. Bu baxımdan, pyes yalnız estetik hadisə deyil, həm də tarixi şüurun bədii rekonstruksiyasıdır. Milli yaddaşın parçalanması, insanın öz səsinə yadlaşması və zamanla münasibətin pozulması müasir insanın əsas ekzistensial problemlərindən biridir.
Əli Abasovun təhlillərində diqqəti çəkən mühüm xüsusiyyətlərdən biri onun fəlsəfi terminologiyanı bədii mətnin ruhuna uyğun şəkildə işlətməsidir. Müəllif ağır nəzəri konstruksiyalar yaratmaq əvəzinə, poetik-fəlsəfi dil vasitəsilə əsərin daxili enerjisini açmağa çalışır.
Kitabda xüsusilə vurğulanır ki, Kamal Abdullanın dramaturgiyası milli tarixlə müasir insan arasında körpü rolunu oynayır. Burada keçmiş yalnız nostalji predmetinə çevrilmir; o, bu günün mənəvi və estetik problemlərinin açarı kimi təqdim olunur.
Müəllifin fikrincə, böyük sənət əsərinin əsas xüsusiyyəti onun həcmində deyil, yaratdığı düşüncə dərinliyindədir. Bu səbəbdən “Gülçöhrə və Əsgər” pyesindəki qısa dialoqlar, pauzalar və səhnə sükutları bütöv fəlsəfi sistemin elementlərinə çevrilir. Əli Abasov burada musiqi estetikası ilə dramaturgiya arasında da paralellər qurur. O qeyd edir ki, bəzən bir musiqi pauzası necə böyük emosional gərginlik yaradırsa, Kamal Abdullanın dramaturgiyasında da susqunluq eyni funksiyanı yerinə yetirir. Bu yanaşma əsərin yalnız filoloji deyil, həm də estetik və semiotik baxımdan təhlilinə imkan yaradır.
Əsərin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri də onun dil və üslub xüsusiyyətləridir. Əli Abasov akademik elmi üslubu qorumaqla yanaşı, mətnə yüksək poetik dinamika qazandıra bilmişdir. Onun dili quru nəzəri şərhlərdən uzaqdır. Müəllif fəlsəfi anlayışları bədii-estetik müstəvidə təqdim edir və bu da kitabı həm akademik auditoriya, həm də geniş oxucu kütləsi üçün maraqlı edir.
Kitabın əsas üstünlüklərindən biri onun multidissiplinar xarakteridir. Burada fəlsəfə, estetika, dramaturgiya, semiotika, mədəniyyətşünaslıq və psixoanalitik yanaşmalar vahid interpretasiya sistemində birləşdirilir. Əli Abasov göstərir ki, böyük ədəbiyyat yalnız hadisələri təsvir etmir; o, xalqın tarixi yaddaşını, mənəvi travmalarını və metafizik axtarışlarını ifadə edir. “Gülçöhrə və Əsgər” pyesinin təhlili əsasında müəllif müasir Azərbaycan dramaturgiyasının yeni estetik imkanlarını üzə çıxarmağa nail olur.
Nəticə etibarilə, “İtki və qayıdışın estetikası” kitabı yalnız konkret bir dramaturji mətnin şərhi deyil, həm də Azərbaycan humanitar fikrinin fəlsəfi-estetik inkişafını əks etdirən mühüm elmi əsərdir. Bu kitab müasir Azərbaycan dramaturgiyasının dərin mənəvi qatlarını anlamaq baxımından əhəmiyyətli nəzəri mənbələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Qeyd edək ki, professor Əli Abasovun “İtki və qayıdışın estetikası. Kamal Abdullanın “Gülçöhrə və Əsgər” pyesi əsasında” adlı monoqrafiyası “Füyuzat” nəşriyyatında işıq üzü görüb. Kitabın rus dilindən tərcüməsi və elmi redaktəsi Zeynal Məmmədli tərəfindən həyata keçirilib. Nəşr müasir Azərbaycan humanitar fikrinin aktual istiqamətləri ilə maraqlanan filoloqlar, filosoflar, teatrşünaslar, kulturoloqlar və estetik fikir tədqiqatçıları üçün mühüm elmi mənbələrdən biri kimi diqqət çəkir.
Sadiq Zaman
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
