Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyevin APA İnformasiya Agentliyinə müsahibəsi
Azərbaycanın sədrliyi TDT-nin fəaliyyətinə çox dinamik və praktik bir impuls gətirib
- Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) sədrliyi dövründə görülən işləri necə qiymətləndirirsiniz?
- Hər bir sədrliyin öz prioritetləri, üslubu və siyasi enerjisi olur. Bu baxımdan deyərdim ki, Azərbaycanın sədrliyi TDT-nin fəaliyyətinə çox dinamik və praktik bir impuls gətirib. Xüsusilə vacib olan məqam odur ki, bu dövrdə təşkilat yalnız siyasi dialoqa deyil, eyni zamanda bir çox sahələr üzrə konkret nəticələrin əldə olunmasına daha çox diqqət ayırıb.
Qəbələ Zirvəsindən sonra üzv dövlətlər arasında koordinasiya güclənib
“Regional sülh və təhlükəsizlik” mövzusu altında keçirilmiş Qəbələ Zirvə görüşündən sonra sədrliyi üzərinə götürən Azərbaycan mühüm regional və qlobal dəyişikliklərin baş verdiyi bir dövrdə üzv dövlətlər arasında koordinasiyanın gücləndirilməsinə xüsusi önəm verib. Bunun nəticəsini yüksək səviyyəli görüşlərdə və əməkdaşlığın daha effektiv və institusional əsasda qurulmasına yönəlmiş yeni təşəbbüslərdə gördük.
Məsələn, 2026-cı ilin aprel ayında Bakıda keçirilmiş Hökumət başçıları və Vitse-prezidentlərin ikinci iclası dövlət başçıları tərəfindən qəbul edilən qərarların praktik müstəviyə keçirilməsi üçün mühüm platformaya çevrildi. Müzakirələr çox konkret sahələri – ticarət, nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma və regional bağlantıları əhatə edirdi. Eyni zamanda, İstanbul və Antalyada xarici işlər nazirlərinin qeyri-rəsmi görüşləri əsas regional və beynəlxalq proseslər üzrə sıx siyasi məsləhətləşmələrin davam etdirilməsinə xidmət etdi.
Praktik irəliləyişin ən aydın nümunələrindən biri nəqliyyat və bağlantı sahəsində müşahidə olunur. Cenevrə və Bişkekdə gömrük və nəqliyyat qurumlarının görüşləri zamanı üzv dövlətlər eTIR və eCMR sistemlərinin tətbiqi istiqamətində əməkdaşlığı irəli apardılar. Bunlar texniki məsələlər kimi səslənsə də, əslində son dərəcə mühüm strateji addımlardır. Çünki bu sistemlər sərhədlərarası ticarəti sadələşdirir, gömrük prosedurlarını müasirləşdirir və Orta Dəhlizin səmərəliliyini artırır. Bu baxımdan eCMR üzrə Memorandumun imzalanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Təsirli inkişaf müşahidə etdiyimiz digər sahə kosmik əməkdaşlıqdır. Daşkənddə keçirilmiş Kosmik Agentlik Rəhbərlərinin 5-ci Görüşündə TDT Kub Peyki Layihəsinin yekun mərhələləri nəzərdən keçirildi. Bu layihə artıq Türk dünyasının əsas texnoloji təşəbbüslərindən birinə çevrilib. Gələcək Kosmik Sənaye Sazişi və Türk Kosmik Tədqiqatçılar Akademiyasının genişləndirilməsi ilə bağlı paralel müzakirələr göstərir ki, təşkilat innovasiya, təhsil və gələcəyin texnologiyalarına getdikcə daha çox sərmayə yatırır.
Mən həmçinin TDT-nin artan institusional ölçüsünü vurğulamaq istərdim. Azərbaycanın sədrliyi dövründə əmək və sosial müdafiə, məhkəmə ekspertizası və ali audit qurumları kimi sahələrdə yeni əməkdaşlıq mexanizmləri işə salınıb. Bunlara Türk Dövlətlərinin Ali Audit Qurumları Birliyi – TURKSAI-nin yaradılması da daxildir. Bu təşəbbüslər ictimai diqqətdə daha az görünə bilər, lakin onlar ölkələrimiz arasında uzunmüddətli institusional əlaqələrin qurulması və ümumi əməkdaşlıq arxitekturasının gücləndirilməsi baxımından son dərəcə vacibdir.
Eyni zamanda, mədəniyyət və insanlararası əlaqələr də mühüm prioritet olaraq qalıb. Vyanada keçirilən Türk Həftəsi, TDT çərçivəsində Novruz bayramının daha geniş qeyd olunması və Uludağda keçirilən ikinci Türk Xizək Kuboku türk dünyasının beynəlxalq görünürlüyünü artırmağa və xüsusilə gənc nəsillər arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə töhfə verdi.
TDT beynəlxalq səviyyədə etibarlı regional platforma kimi tanınır
Digər mühüm tendensiya TDT-nin beynəlxalq fəallığının artmasıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, CIMMYT (Beynəlxalq Qarğıdalı və Buğda Təkmilləşdirmə Mərkəzi) və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının ixtisaslaşmış qurumu olan Ərzaq Təhlükəsizliyi üzrə İslam Təşkilatı kimi qurumlarla imzalanmış əməkdaşlıq sənədləri göstərir ki, TDT beynəlxalq səviyyədə etibarlı və konstruktiv regional platforma kimi getdikcə daha çox tanınır.
Bu sədrliyin fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də gələcəyə yönəlmiş sahələrə xüsusi diqqət ayrılmasıdır. “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” mövzusu altında Türküstanda keçirilən Qeyri-rəsmi Zirvə görüşü göstərdi ki, regionumuzun gələcək rəqabət qabiliyyəti getdikcə daha çox innovasiya, texnologiya və rəqəmsal transformasiyadan asılı olacaq. Bu mənada təşkilat artıq gündəliyini yeni qlobal reallıqlara uyğunlaşdırır.
Ümumilikdə hesab edirəm ki, Azərbaycanın sədrliyi TDT-nin daha güclü, daha koordinasiyalı və nəticəyönümlü təşkilata çevrildiyini nümayiş etdirdi. Təşkilat institusional inkişaf, texnologiya və praktik əməkdaşlığa getdikcə daha çox fokuslanır.
Prezident İlham Əliyevin Türk birliyi ideyasına bağlılığı TDT üçün möhkəm zəmin yaradır
Eyni zamanda, vurğulamaq vacibdir ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin güclü siyasi iradəsi və Türk birliyi ideyasına şəxsi bağlılığı TDT-nin daha da möhkəmlənməsi üçün möhkəm zəmin yaradır. Prezident İlham Əliyevin 14 fevral 2024-cü il tarixində keçirilən andiçmə mərasimində dediklərini xatırlatmaq yerinə düşər: “Türk Dövlətləri Təşkilatı bizim əsas beynəlxalq təşkilatımızdır. Çünki bu, bizim ailəmizdir. Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır. Bizim başqa ailəmiz yoxdur”. Hesab edirəm ki, bu sözlər Azərbaycanın uzunmüddətli baxışını və TDT-ni gücləndirmək, onun beynəlxalq arenadakı rolunu və təsirini daha da artırmaq əzmini aydın şəkildə əks etdirir.
Türküstan Zirvəsi TDT-nin son illərdəki inkişafını nümayiş etdirdi
- Türküstanda keçirilmiş TDT Dövlət Başçılarının Qeyri-rəsmi Zirvə görüşünün nəticələrini necə qiymətləndirmək olar?
- Əvvəlki suala cavabımda da toxunduğum kimi, Türküstanda keçirilən Qeyri-rəsmi Zirvə görüşü bir çox baxımdan Türk Dövlətləri Təşkilatının son illərdə nə qədər irəli getdiyini nümayiş etdirdi. Ən çox diqqət çəkən məqam liderlər arasında birlik və strateji anlaşma mühiti idi. Getdikcə daha aydın görünür ki, türk dövlətləri təkcə ortaq tarix və mədəniyyətlə bağlı deyil, həm də gələcəyə dair baxışlarında daha çox yaxınlaşırlar.
Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf mövzusuna diqqət ayrılması xüsusilə vaxtında və düzgün seçilmiş yanaşma idi. Bu, rəqəmsal transformasiya, innovasiya, bağlantı və dayanıqlı inkişafın rəqabət qabiliyyəti və davamlılıq üçün həlledici amillərə çevrildiyi sürətlə dəyişən qlobal mühitin reallıqlarını əks etdirir. Bu kontekstdə liderlər “Türk Dünyası Baxışı–2040” sənədinin məqsədlərinə sadiqliklərini və gələcəyə yönəlmiş sahələrdə əməkdaşlığın gücləndirilməsini bir daha təsdiqlədilər.
Nəticələr baxımından Zirvə görüşü konkret və əhəmiyyətli qərarlarla yadda qaldı. Bunlara Türküstan Bəyannaməsinin qəbulu və TDT Katibliyinin institusional və rəqəmsal imkanlarının daha da gücləndirilməsinə yönəlmiş mühüm qərarlar daxildir. Bu addımlar sadəcə prosedur xarakteri daşımır – onlar daha səmərəli, çevik və icrayönümlü Təşkilata doğru aydın keçidi ifadə edir.
Türk Sivilizasiyası Mərkəzi ortaq irsin qorunmasına xidmət edəcək
Türküstanda “Türk Sivilizasiyası Mərkəzi”nin açılması da eyni dərəcədə mühüm hadisə oldu. Bu təşəbbüs mədəni və sivilizasiya əməkdaşlığımıza yeni ölçü qazandırır. Layihə yalnız simvolik xarakter daşımır, həm də ortaq irsimizi qorumaq, birləşdirmək və müasir, beynəlxalq səviyyədə görünən formatda tanıtmaq məqsədi daşıyır.
Ümumilikdə, Türküstan Zirvə görüşü uğurlu və təsirli toplantı kimi yadda qaldı. O, ən yüksək səviyyədə siyasi dialoqu gücləndirdi, konkret institusional irəliləyişi təmin etdi və TDT-nin Türk dünyasında əməkdaşlıq üçün dinamik və getdikcə daha nüfuzlu platforma olduğunu bir daha təsdiqlədi.
Təhlükəsizlik və yeni texnologiyalar TDT gündəliyinin əsas istiqamətlərinə çevrilib
- TDT müasir çağırışlara, xüsusilə təhlükəsizlik, müdafiə və yeni texnologiyalar sahəsində necə cavab verir və üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi üçün hansı praktik təşəbbüslər hazırlanır?
- Son illərdə təhlükəsizlik, müdafiə və yeni texnologiyalar sahəsində əməkdaşlıq Türk Dövlətləri Təşkilatının gündəliyinin getdikcə daha mühüm və təbii hissəsinə çevrilib. Bu inkişaf beynəlxalq və regional mühitdə baş verən daha geniş dəyişiklikləri əks etdirir. Ənənəvi təhlükəsizlik çağırışları artıq kibertəhlükələr, texnoloji rəqabət və sürətli rəqəmsal transformasiya ilə sıx bağlıdır.
Qəbələ Zirvəsi təhlükəsizlik əməkdaşlığının əhəmiyyətini nümayiş etdirdi
Bu inkişaf “Türk Dünyası Baxışı–2040” və TDT-nin 2022–2026 Strategiyası kimi əsas strateji sənədlərdə aydın şəkildə əks olunub. Hər iki sənəd siyasi, təhlükəsizlik və texnoloji sahələrdə daha dərin koordinasiyanın vacibliyini vurğulayır. Bu yanaşma praktikada da, o cümlədən ən yüksək siyasi səviyyədə özünü göstərir. 2025-ci ilin oktyabrında Qəbələdə “Regional sülh və təhlükəsizlik” mövzusunda keçirilən TDT Zirvəsi təhlükəsizlik əməkdaşlığının artıq Təşkilatın gündəliyində nə qədər mərkəzi yer tutduğunu nümayiş etdirdi.
Eyni zamanda, qeyd etmək vacibdir ki, bu gün təhlükəsizlik anlayışımız ənənəvi ölçüləri aşaraq rəqəmsal dayanıqlılığı və texnoloji suverenliyi də əhatə edir. Bu dəyişimin aydın nümunəsi 15 may 2026-cı ildə Türküstanda keçirilən və süni intellektlə rəqəmsal inkişafa həsr olunmuş Qeyri-rəsmi Zirvə görüşü oldu. Bu toplantı üzv dövlətlər arasında süni intellekt və rəqəmsal transformasiyanın artıq iqtisadi rəqabət qabiliyyəti, idarəetmə səmərəliliyi və uzunmüddətli təhlükəsizliklə birbaşa əlaqəli olması barədə ortaq baxışın formalaşdığını təsdiqlədi.
TDT-də çoxsəviyyəli təhlükəsizlik məsləhətləşmələri sistemi formalaşıb
Paralel olaraq üzv dövlətlər arasında davamlı əlaqəni təmin edən çoxsəviyyəli siyasi və təhlükəsizlik məsləhətləşmələri sistemi yaradılıb. Buraya dövlət və hökumət başçıları, xarici işlər nazirləri, prezident müşavirləri və nazir müavinləri səviyyəsində keçirilən müntəzəm görüşlər daxildir. Bu format həm strateji uyğunlaşmanı, həm də yaranan məsələlər üzrə operativ koordinasiyanı təmin edir.
Bu siyasi çərçivə ilə yanaşı, daha ixtisaslaşmış əməkdaşlıq formatları da formalaşır. Bunlara Milli Təhlükəsizlik Şuraları, müdafiə sənayesi qurumları və xüsusi xidmət orqanlarının görüşləri daxildir. TDT hərbi ittifaq olmasa da, bu mexanizmlər daha strukturlaşdırılmış və proqnozlaşdırıla bilən təhlükəsizlik dialoqunun formalaşdığını açıq şəkildə göstərir.
Kibertəhlükəsizlik bu gündəliyin ən dinamik və sürətlə inkişaf edən istiqamətlərindən birinə çevrilib. Rəqəmsal transformasiya sürətləndikcə kiberdavamlılıq artıq milli təhlükəsizlik, iqtisadi sabitlik və institusional etimadla birbaşa əlaqəlidir. Bu baxımdan Qazaxıstanın TDT çərçivəsində Kibertəhlükəsizlik Şurasının yaradılması təşəbbüsü vaxtında atılmış mühüm addımdır. Hazırda bu əməkdaşlığı rəsmiləşdirəcək Anlaşma Memorandumu üzərində iş aparılır.
Bakıda müdafiə sənayesi üzrə növbəti görüş keçiriləcək
Müdafiə sənayesi və təhlükəsizliklə bağlı texnologiyalar sahəsində də praktik əməkdaşlığın artdığını müşahidə edirik. 2025-ci ilin iyulunda İstanbulda Müdafiə Sənayesi Qurumları Rəhbərlərinin ilk görüşündən sonra növbəti görüş 2026-cı ildə Bakıda keçiriləcək və müdafiə istehsalı ilə texnoloji əməkdaşlığa həsr olunacaq. Bundan əlavə, yaxın zamanda keçiriləcək Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin görüşü strateji təhlükəsizlik məsələləri üzrə koordinasiyanı daha da gücləndirəcək.
Vacib məqamlardan biri də budur ki, bu gündəlik üzv dövlətlərin konkret təşəbbüsləri ilə formalaşır. Prezident İlham Əliyevin Türk dövlətləri arasında birliyin, o cümlədən müdafiə və hərbi-texniki sahələrdə əməkdaşlığın daha da gücləndirilməsi ilə bağlı çağırışı yeni praktik imkanlar açır. Bunlara 2026-cı ildə Azərbaycanda birgə hərbi təlimlərin keçirilməsi təklifi də daxildir. Eyni zamanda, Özbəkistanın xarici işlər nazirləri və xüsusi xidmət orqanlarının rəhbərləri arasında müntəzəm məsləhətləşmələrin institusionallaşdırılması təklifi, eləcə də Qırğızıstanın terrorizm, ekstremizm, kibertəhlükələr və transmilli cinayətkarlıqla mübarizə üçün hüquq-mühafizə əməkdaşlığı mexanizminin yaradılması təşəbbüsü əməkdaşlığın daha strukturlaşdırılmış və əməli xarakter almasına yönəlmiş ortaq iradəni nümayiş etdirir. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da Türküstan Zirvə görüşündə çıxışı zamanı türk dövlətlərini müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığı daha da gücləndirməyə çağırıb və bu istiqamətdə daha dərin koordinasiyanın vacibliyini vurğulayıb. Bu çağırış üzv dövlətlər arasında praktik əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində aparılan ümumi fəaliyyətə uyğundur. Buraya sentyabr ayında Bakıda keçirilməsi gözlənilən Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin görüşünə hazırlıq da daxildir.
Ümumilikdə müşahidə etdiyimiz proses tədrici, lakin aydın institusional transformasiyadır. Təhlükəsizlik, müdafiə, kibertəhlükəsizlik və yeni texnologiyalar TDT gündəliyinin bir-biri ilə sıx bağlı istiqamətlərinə çevrilir. Biz parçalanmış məsləhətləşmələrdən siyasi dialoqu, praktik mexanizmləri və gələcəyə yönəlmiş rəqəmsal təşəbbüsləri birləşdirən daha vahid əməkdaşlıq sisteminə doğru irəliləyirik.
- Hazırda TDT daxilində institusionallaşma prosesi hansı mərhələdədir?
- Deyərdim ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının institusionallaşma prosesi artıq yetkin və çox dinamik mərhələyə çatıb. TDT bu gün əməkdaşlıq ideyasının necə tədricən praktik və işlək beynəlxalq struktura çevrilə biləcəyinin aydın nümunəsidir.
Bu prosesə nəzər salsaq, hər şey 2009-cu ildə Naxçıvan Sazişi ilə başladı. Həmin vaxt strukturlaşdırılmış əməkdaşlığın təməli qoyuldu. O vaxtdan bəri biz addım-addım konseptual çərçivədən öz institutları, mexanizmləri və fəaliyyət gündəliyi olan tamhüquqlu beynəlxalq təşkilata çevrilmişik.
Şübhəsiz ki, əsas dönüş nöqtəsi 2021-ci ildə keçirilən İstanbul Zirvəsi oldu. Həmin Zirvə zamanı Şura Təşkilata çevrildi. Bu addım bizə möhkəm institusional baza verdi və daha sistemli, uzunmüddətli əməkdaşlığa keçid etməyə imkan yaratdı.
Bu gün TDT iqtisadiyyat, ticarət, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat və turizmdən başlayaraq təhsil, elm, mədəniyyət, rəqəmsal iqtisadiyyat, yaşıl enerji və hətta kosmik sahəyə qədər təxminən 60 əməkdaşlıq istiqamətini əhatə edən geniş platformaya çevrilib. Bu, gündəliyimizin həqiqətən hərtərəfli və gələcəyə yönəlmiş xarakter aldığını göstərir.
Eyni zamanda regionun özü də böyük potensiala malikdir. Burada təxminən 175 milyon əhali yaşayır və ümumi ÜDM 2,4 trilyon ABŞ dollarından çoxdur. Üzv və müşahidəçi dövlətlər arasında iqtisadi əlaqələrin və ticarət dövriyyəsinin davamlı artdığını da müşahidə edirik.
Vacib məqam odur ki, bu gün diqqət artıq bəyanatlardan icraya yönəlir. Türk İnvestisiya Fondu, Ticarətin Asanlaşdırılması Komitəsi və TURAN Xüsusi İqtisadi Zonası kimi konkret alətlər artıq real iqtisadi əməkdaşlığa və birgə layihələrə töhfə verir. Paralel olaraq, Qazaxıstanın sədrliyi dövründə Türk Ticarət və Sənaye Palataları Birliyinin institusional strukturunun daha da gücləndirilməsi istiqamətində iş aparılır. Məqsəd səmərəliliyi və koordinasiyanı artırmaqdır.
Təkrarlanmanın qarşısını almaq və fəaliyyətlərin uyğunluğunu artırmaq məqsədilə Türk Əməkdaşlıq Təşkilatlarının Koordinasiya Komitəsinin yaradılması təşəbbüsü də irəli sürülüb. Bu, müxtəlif platformalar üzrə fəaliyyətlərin daha yaxşı uzlaşdırılması istiqamətində mühüm addımdır.
Bağlantı və nəqliyyat sahəsində də nəzərəçarpacaq irəliləyiş müşahidə olunur. Orta Dəhlizin inkişafı Asiya ilə Avropa arasında əlaqələri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır, eTIR kimi rəqəmsal həllər isə sərhədlərarası prosedurların sadələşdirilməsinə və sürətləndirilməsinə kömək edir.
Rəqəmsal İqtisadiyyat Tərəfdaşlığı yeni risklərə qarşı koordinasiyanı gücləndirir
Eyni zamanda, rəqəmsallaşma və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq da davamlı şəkildə genişlənir. Buraya Rəqəmsal İqtisadiyyat Tərəfdaşlığı Sazişi və Fövqəladə Hallardan Mülki Müdafiə Mexanizmi kimi təşəbbüslər daxildir. Bu təşəbbüslər fövqəladə hallar və yeni risk növləri ilə mübarizədə koordinasiyanın gücləndirilməsinə yönəlib.
Əməkdaşlığımızın insanlararası ölçüsü də eyni dərəcədə vacibdir. Təhsil, mədəniyyət və turizm qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsində əsas rol oynamaqda davam edir. “Müasir İpək Yolu”, “Təbərrük Ziyarət”, “Türk Dünyasının Turizm Paytaxtı” və Türk Xizək Kurortları Birliyi kimi təşəbbüslər regionun görünürlüyünü və qarşılıqlı əlaqələrini artırır. Akademik əməkdaşlıq da TURKUNIB (Türk Universitetlər Birliyi) kimi platformalar vasitəsilə dərinləşir. Bu platforma Əhməd Yasəvi adına Beynəlxalq Qazax-Türk Universiteti kimi ali təhsil müəssisələrinin fəal iştirakı ilə 180-dən çox universiteti birləşdirir.
Bununla yanaşı, türk dövlətləri arasında siyasi və təhlükəsizlik koordinasiyası da ildən-ilə güclənir. Regional və qlobal çağırışların dəyişməsi fonunda üzv dövlətlər daha sıx məsləhətləşmə və koordinasiya mexanizmləri formalaşdırıblar. “Türk Dünyası Baxışı–2040”, TDT Strategiyası, Astana Aktı və Türk Dünyası Xartiyası kimi strateji sənədlər bu əməkdaşlıq üçün mühüm istiqamətləndirici çərçivə rolunu oynayır.
Bəlkə də bu baxımdan ən mühüm inkişaf liderlərimiz arasında qarşılıqlı etimad və həmrəyliyin artmasıdır. Müntəzəm yüksək səviyyəli Zirvə görüşləri həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli məsələlər üzrə davamlı məsləhətləşmələr aparmağa imkan verib. Bu isə siyasi etimadı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib və türk dünyasında ortaq istiqamət hissini daha da möhkəmləndirib.
TDT artıq sadəcə dialoq platforması olmaq mərhələsini geridə qoyub
Beləliklə, ümumi mənzərə aydındır: TDT artıq sadəcə dialoq platforması olmaq mərhələsini geridə qoyub. Bu gün o, artan institusional imkanlara və regional-beynəlxalq əhəmiyyətə malik strukturlaşdırılmış inteqrasiya prosesinə çevrilməkdədir. Tarixdə ilk dəfə olaraq türk dövlətləri öz kimliyi, dəyərləri və davamlı şəkildə inkişaf edən icra potensialı olan beynəlxalq təşkilat yaradıblar.
