İnsanlar adətən “bilik gücdür” deyirlər. Amma bəzən bilik, onu daşıyan insan üçün bir yükə, hətta bir lənətə çevrilə bilər. Biliyin lənətə çevrilib-çevrilməməsi isə insanın bu biliklə necə davranmasından asılıdır. Çünki bir həqiqəti bilmək ilə onu başqasına düzgün izah edə bilmək arasında həmişə incə bir sərhəd var.
AzEdu.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, “biliyin lənəti” və ya “ekspert lənəti” – müəyyən bir sahədə dərin biliyə sahib olan insanların, başqalarının da eyni səviyyədə bildiyini zənn etməsi nəticəsində yaranan idrak qərəzidir. Bu hal xüsusilə yeni öyrənən insanların nə qədər vaxt və çətinliklə öyrəndiyini düzgün qiymətləndirməməyə səbəb olur.
Məsələn, təcrübəli bir mühəndis təcrübəçinin sadə texniki anlayışı niyə başa düşmədiyinə təəccüblənə bilər. Eyni şəkildə, bir riyaziyyatçı başqasının asan görünən bir tənliyi həll edə bilməməsinə təəccüblənər. Çünki bu biliklər zamanla onlar üçün o qədər təbii və avtomatik hala gəlir ki, öyrənmə prosesinin çətinliyini unutmağa başlayırlar.
İnsanlar adətən ən çox istifadə etdikləri dil səviyyəsində danışırlar. Məsələn, tədqiqatçılar daha çox digər tədqiqatçılarla ünsiyyət qurur. Akademik konfransların məqsədi də budur. Amma eyni danışıq tərzi fərqli auditoriyada problem yarada bilər.
Bu xüsusilə təhsil sahəsində aydın görünür. Müəllim biliyin lənətinə düşməmək üçün özünü şagirdin yerinə qoymalıdır. Çünki birinci sinif şagirdi ilə dördüncü sinif şagirdinin bilik səviyyəsi eyni deyil. Müəllimin istifadə etdiyi dil, verdiyi nümunələr və izah tərzi buna uyğun dəyişməlidir.
Üstəlik, müəllim təcrübə qazandıqca onunla şagirdlər arasındakı zehni məsafə daha da böyüyür. Çünki müəllim daha da ixtisaslaşır, şagird isə başlanğıc səviyyəsində qalır. Bu da biliyin lənətini gücləndirir.
1975-ci ildə amerikalı psixoloq Baruch Fischhoff “sonradan öyrənmə qərəzi” (hindsight bias) adlanan hadisəni araşdırmağa başlayıb. Bu, insanların bir hadisənin nəticəsini bildikdən sonra onu əvvəldən də proqnozlaşdırıla bilən hesab etmə meylidir. Bu araşdırmalar sonradan “biliyin lənəti” anlayışının əsasını qoyub.
“Biliyin lənəti” terminini isə ilk dəfə 1989-cu ildə iqtisadçılar Colin Camerer, George Loewenstein və Martin Weber istifadə etdilər. Onlar insanların öz bildiklərini başqalarının da bildiyini zənn etmə meylini iqtisadi qərarlar üzərində araşdırdılar.
1990-cı ildə Stanford Universitetində psixologiya üzrə magistr tələbəsi Elizabeth Newton məşhur bir təcrübə apardı. O, iştirakçıları iki qrupa böldü: “vurucular” və “təxmin edənlər”. Vurucular mahnıları sadəcə barmaqları ilə ritm vuraraq ifadə etməli idilər. Təxmin edənlər isə hansı mahnı olduğunu tapmalı idilər.
Təcrübədən əvvəl vurucular təxmin edənlərin təxminən 50% uğur qazanacağını düşündülər. Amma real nəticə cəmi 2,5% oldu.
Bunun səbəbi aydındır: vurucular mahnını öz zehnində eşidirdilər, ona görə ritm onlara çox aydın gəlirdi. Amma dinləyicilər yalnız təsadüfi ritm səsləri eşidirdilər. Vurucular başqalarının bu məlumatı bilmədiyini təsəvvür etməkdə çətinlik çəkirdilər. Bu isə biliyin lənətinin açıq nümunəsidir.
Biliyin lənəti xüsusilə marketinq və ünsiyyət sahələrində tez-tez görünür. Bir sahibkar məhsulunu təqdim edərkən onu çox texniki və mürəkkəb şəkildə izah edə bilər. Amma auditoriya bu məlumatlara sahib deyilsə, mesaj effektiv olmur.
Elm və təhsilin məqsədi məlumatı paylaşmaq və anlaşılan etməkdir. Lakin ekspertlər öz bildiklərini başqalarının da asanlıqla başa düşəcəyini düşündükdə, bu üstünlük ünsiyyət maneəsinə çevrilir.
Bu təsiri azaltmağın yolu sadədir: məlumatı qarşı tərəfin səviyyəsinə uyğun şəkildə izah etmək. Sadə sözlər, aydın nümunələr və anlaşıqlı dil istifadə edildikdə ünsiyyət güclənir və biliyin lənəti zəifləyir.
