İnsanlara “bir günlüyə cəzasız cinayət etmək imkanı verilsə nə edərdin?” sualı veriləndə əksəriyyət “bank soyaram” cavabını verir.
Ölkə.Az xəbər verir ki, bu cavabın geniş yayılmasının bir neçə psixoloji və mədəni səbəbi var.
Mütəxəssislər deyirlər ki, bu cavab insanların həqiqətən cinayətə meyilli olmasından çox, beynin pul, güc və risklə bağlı simvolik düşüncə tərzi ilə əlaqədardır.
Bank niyə ilk ağla gəlir?
Psixoloqların fikrincə, banklar insanların beynində “çox pul olan yer” kimi kodlaşıb. Buna görə də “cəzasız böyük qazanc” ssenarisində beyin avtomatik olaraq bank obrazını seçir. Bu, məntiqli plan yox, daha çox kollektiv şüuraltı assosiasiyadır.
ABŞ-li psixiatr D.A. Johnston bank soyğunlarını araşdırdığı elmi məqalədə qeyd edir ki, bank soymaq cəmiyyətdə uzun illər “güc nümayişi” və “ani varlanma” simvolu kimi təqdim olunub.
Filmlər və pop-mədəniyyət təsiri
Araşdırmalara görə, kino və seriallar bu düşüncəni gücləndirir. "Hollywood" filmlərində bank soyğunları tez-tez ağıllı plan, adrenalın və böyük pul ilə əlaqələndirilir. İnsanların çoxu real cinayət deyil, filmlərdə gördüyü “fantaziya ssenarisi” üzərindən cavab verir.
Sosial şəbəkələrdə və forumlarda aparılan müzakirələrdə də istifadəçilərin çoxu bank soyğununu “ən sürətli varlanma yolu” kimi təsəvvür etdiklərini yazırlar.
İnsanlar bunu “zərərsiz” hesab edir
Maraqlı məqamlardan biri də budur ki, bəzi insanlar bank soyğununu fərdi insana qarşı cinayət kimi yox, “böyük sistemə qarşı” hərəkət kimi görür. "Reddit" və digər platformalarda istifadəçilər bunu “banklar sığortalanıb” və ya “heç kimə birbaşa zərər dəymir” arqumenti ilə əsaslandırmağa çalışırlar.
Psixoloqlar bildirirlər ki, insanlar mənəvi baxımdan özlərini daha rahat hiss etmək üçün bəzi cinayətləri şüuraltında “yumşaldırlar”.
Beyin risksiz qazancı seçir
Davranış psixologiyası göstərir ki, insan beyni risk aradan qalxanda daha radikal seçimlər etməyə meyllənir. “Tutulmayacağınızı bilsəydiniz” hissəsi beynin əxlaqi və hüquqi qorxu mexanizmini zəiflədir.
Bu səbəbdən insanlar normal həyatda heç vaxt etməyəcəkləri şeyləri hipotetik olaraq dilə gətirirlər. Mütəxəssislər bunu “fantaziya cavabı” adlandırır və bunun real niyyət demək olmadığını vurğulayırlar. Reallıq isə tamam fərqlidir
Elmi araşdırmalar göstərir ki, real bank soyğunları həm qurbanlar, həm də iştirakçılar üçün ciddi psixoloji travma yaradır. Danimarkada aparılmış araşdırma bank əməkdaşlarında soyğundan sonra yüksək stress və travma simptomları aşkar edib.
Kriminoloqlar da bildirirlər ki, gerçək həyatda bank soyğunlarının böyük hissəsi uğursuz olur və cinayətkarların əksəriyyəti qısa müddətdə saxlanılır.
Billurə Yunus
