2026-cı ildə qlobal enerji keçidi artıq yalnız iqlim siyasətinin və texnoloji inkişafın nəticəsi kimi deyil, daha çox geosiyasi şokların formalaşdırdığı strateji zərurət kimi qiymətləndirilməlidir. Ənənəvi yanaşmada yaşıl enerji keçidi uzunmüddətli dekarbonizasiya hədəfləri ilə izah olunurdu. Lakin son illərin hadisələri göstərir ki, enerji transformasiyasının əsas hərəkətverici qüvvəsi gözlənilməz müharibələr, təchizat zənciri böhranları və enerji marşrutlarının silaha çevrilməsi olmuşdur.
Rusiya–Ukrayna müharibəsi, 2026-cı ilin əvvəllərində Yaxın Şərqdə eskalasiya edən İsrail–İran–ABŞ qarşıdurması və nəticə etibarilə Hörmüz boğazında yaranan böhran qlobal enerji sistemində struktur dəyişikliklərini sürətləndirmişdir. Nəticədə fosil yanacaqlardan asılılıq artıq sadəcə iqtisadi məsələ deyil, birbaşa milli təhlükəsizlik riski kimi qəbul edilir.
2022-ci ildə başlayan və 2026-cı ilə qədər davam edən Rusiya–Ukrayna müharibəsi Avropanın enerji arxitekturasını kökündən dəyişdirdi. Avropanın Rusiya qazına yüksək asılılığı qısa müddətdə strateji zəiflik kimi üzə çıxdı və bu, Avropa İttifaqının “REPowerEU” strategiyası kimi proqramların sürətlə icrasına səbəb oldu.
Bu dövrdə Avropa ölkələri enerji mənbələrini diversifikasiya etməklə yanaşı, bərpaolunan enerji layihələrini sürətləndirdi, icazə mexanizmlərini sadələşdirdi və investisiya axınlarını artırdı. Külək və günəş enerjisi infrastrukturunun genişlənməsi nəticəsində 2025-ci ilə doğru bəzi Avropa bazarlarında bərpaolunan mənbələrin ümumi elektrik istehsalında fosil yanacaqları üstələdiyi iddia edilir. Bu tendensiya təkcə iqlim məqsədləri ilə deyil, enerji təhlükəsizliyi ilə də əsaslandırılırdı.
2026-cı ilin fevralında İsrail, ABŞ və İran arasında kəskin hərbi eskalasiya beynəlxalq enerji bazarında ikinci böyük şoku yaratdı. Genişmiqyaslı zərbələr, regionda hərbi obyektlərin və infrastrukturun hədəfə alınması və İranın Hörmüz boğazında nəqliyyat axınını məhdudlaşdırması dünya enerji ticarətini ciddi şəkildə pozdu.
Hörmüz boğazı vasitəsilə qlobal neft ticarətinin təxminən beşdə birinin keçdiyi nəzərə alınsa, bu böhran qısa müddətdə qlobal təchizatın təhlükəsizliyini sual altına aldı. Neft qiymətlərində kəskin artım müşahidə olundu və bazar 100 dollar həddini aşan qiymət dalğalanmaları ilə üzləşdi. Eyni zamanda LNG daşımalarının da risk altına düşməsi xüsusilə Asiya və Avropa üçün enerji təhlükəsizliyi baxımından ciddi təzyiq yaratdı.
Bu hadisəni nəticə etibarilə “ikinci Ukrayna şoku” kimi qiymətləndirmək olar, çünki fosil yanacaqların coğrafi risklərə nə qədər həssas olduğu bir daha ortaya çıxdı.
Bu iki böyük geosiyasi böhran onu göstərdi ki, yaşıl enerji artıq yalnız ekoloji seçim deyil, strateji dayanıqlıq vasitəsinə çevrilmişdir. Dövlətlər üçün də əsas məntiq dəyişdi. Enerji nə qədər yerli və diversifikasiya olunmuşdursa, o qədər təhlükəsizdir.
Bu dəyişimin üç əsas nəticəsi müşahidə olunur:
Birincisi, enerji təhlükəsizliyi və iqlim siyasəti bir-birinə yaxınlaşıb. Əvvəllər bu iki sahə ayrı prioritetlər kimi qəbul edilirdisə, indi eyni strategiyanın iki komponentinə çevrilib.
İkincisi, iqtisadi faktorlar yaşıl keçidi daha da sürətləndirir. Günəş panelləri, külək turbinləri və batareya texnologiyalarının ucuzlaşması fonunda yüksək neft və qaz qiymətləri bərpaolunan enerjini daha rəqabətli edir.
Üçüncüsü, dövlət siyasətləri daha aqressiv dəstək mexanizmlərinə keçib. Subsidiyalar artırılır, icazə prosedurları sadələşdirilir və enerji bazarlarında dövlət müdaxiləsi güclənir.
Ümumi mənzərə də onu göstərir ki, yaşıl enerji keçidi artıq yalnız texnoloji və ekoloji proses deyil, beynəlxalq geosiyasi sistemin bir nəticəsidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi Avropada enerji asılılığını ifşa etdi, Hörmüz böhranı isə qlobal enerji ticarətinin nə qədər həssas olduğunu göstərdi. Bu iki böyük şok birlikdə fosil yanacaqların strateji risk daşıdığını təsdiqlədi.
Nəticədə, yaşıl enerji keçidi sürətlənir, lakin bu sürət artıq yalnız iqlim ideologiyasından deyil, milli təhlükəsizlik və geosiyasi məcburiyyətlərdən qaynaqlanır.
