Prezident Donald Tramp və İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu İrana qarşı müharibəyə görünməmiş səviyyədə koordinasiya ilə başladılar.
Azpost.info bildirir ki, “Wall Street Journal” qəzetinin təhlilinə görə, indi, üç ay sonra, onlar münaqişəyə necə son qoymaq barədə mübahisə edirlər.
Tramp Hörmüz boğazını yenidən açacaq, İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını ləğv edəcək və enerji qiymətlərini artıran və siyasi bazasını bölən münaqişəyə son qoyacaq diplomatik razılaşma axtarır. Netanyahu İsrail cəmiyyətinin Hizbullaha qarşı hərbi əməliyyatları gücləndirmək üçün güclü daxili təzyiqi ilə üzləşir.
Tehran Vaşinqtonla daha geniş danışıqlar üçün İsrail və Hizbullah arasında hərbi əməliyyatların dayandırılmasını şərt olaraq irəli sürüb. Bir sıra gərgin görüşlər kövrək bir razılaşma ilə nəticələndi: Hizbullah İsrailə hücumları dayandıracaq və İsrail Beyruta hücum etməməyə öhdəlik götürəcək.
Trampın ultimatumu
ABŞ rəsmilərinin sözlərinə görə, hər şey cümə günü Tramp müşavirlərini Ağ Evin Vəziyyət Otağında toplayaraq İrandan daha əlverişli bir sülh təklifi istədiyini elan etdikdən sonra başlayıb. Masa üzərində Tehranın heç vaxt nüvə silahı inkişaf etdirməyə çalışmayacağına dair zəmanət və zənginləşdirilmiş uranın utilizasiyası üçün aydın bir plan olub. Bu, sərt və təcili bir tələb id. Çünki Tramp bu yaxınlarda razılaşmanın yaxınlaşdığını açıq şəkildə elan etmişdi.
Lakin yeni bir problem yarandı. Netanyahu Livanda Hizbullaha qarşı böyük bir hərbi əməliyyata başladı. Trampa məruzə olundu ki, Livan cəbhəsində gərginlik İranla sülh danışıqlarını tamamilə poza biləcək. Vəziyyətlə tanış olan iki mənbəyə görə, bazar ertəsi günü Tramp planlaşdırılan əməliyyatla bağlı Netanyahu ilə son dərəcə gərgin iki telefon danışığı aparıb. Onların sözlərinə görə, hər iki söhbətdə Tramp İsraildən Beyruta zərbə endirməyi dayandırmağı sərt şəkildə tələb edib və bu da qızğın müzakirələrə səbəb olub.
İkinci zəng zamanı Netanyahu Hizbullaha zərbə endirməkdə israr etməyə davam etdikcə gərginlik pik həddə çatıb. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, Tramp səsini ucaldaraq Netanyahuya tabe olmalı olduğunu bildirib, çünki “Ağ Evin dəstəyi olmasaydı, artıq həbsdə olardı”. Netanyahu hazırda İsraildə korrupsiyaya görə mühakimə olunur və Tramp əvvəllər dəfələrlə onun əfv olunmasını istəyib.
Bazar ertəsi günü keçirilən söhbətlər Tramp və Netanyahunun İranla mübarizənin aktiv mərhələsində nümayiş etdirdikləri sıx əməkdaşlığı qorumağın çətinliyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.
“Düşünürəm ki, burada ciddi fikir ayrılıqları var”, – deyə keçmiş İsrail hərbi kəşfiyyat zabiti və Təl-Əvivdəki Milli Təhlükəsizlik Tədqiqatları İnstitutunun (INSS) baş elmi işçisi Denni Sitrinoviç qeyd edib. “Tramp bütün diplomatik səyləri tükətmək istəyir və heç bir pozuntuya dözməyəcək.”
Daxili təzyiq və seçki Faktoru
Hər iki lider üçün vaxt tükənir: onlar bu payız seçkiləri ilə üzləşirlər və seçicilər onları tamamilə əks istiqamətlərə itələyirlər.
Tramp enerji qiymətlərinin artmasına və öz MAGA hərəkatı daxilində fikir ayrılıqlarına səbəb olan müharibəni tez bir zamanda bitirmək üçün təzyiq altındadır. Netanyahu İsrail seçicilərindən Hizbullaha qarşı mümkün olan ən sərt tədbirlər tələbləri ilə üzləşir.
İran bu fikir ayrılığından tez bir zamanda istifadə edib. Bazar ertəsi günü Tehran dövlət mediası vasitəsilə İsrailin Beyrutun cənub ətraflarına hücumlarını artıracağı təqdirdə Vaşinqtonla danışıqlardan tamamilə çəkiləcəyi ilə hədələyib. ABŞ dövlət katibi Marko Rubio bildirib ki, Vaşinqton İran və İsrail-Livan danışıqlarını birləşdirməyə çalışır. “Biz Livan-İsrail danışıqlarını İrandan ayrı bir şey kimi qəbul etməyə çalışırıq, İran isə hamısını bir yerə toplamaq istəyir”, – Rubio çərşənbə axşamı keçirilən konqres dinləməsində deyib.
O, Tehranı prosesi gecikdirmək üçün İsrail və Livanın razılığa gələ biləcəyi hər hansı bir səyi əngəlləməyə çalışmaqda günahlandırıb. Daha sonra gələcəkdə razılaşma əldə olunarsa, tərəfləri buna razılaşmağa məcbur etdiklərini iddia edərək bunun üçün məsuliyyət daşıya bilərlər.
Diplomatik çıxış yolu tapmaq
Tramp əvvəlcə İranın ABŞ ilə danışıqları pozmaqla bağlı təhdidlərini rədd edib, lakin sonra Netanyahuya təzyiqi artırıb və onu tərpənməyə məcbur edib.
İsrail Hizbullahın İsrail şəhərlərinə hücum etməməsi halında Beyrutu bombalamamağa razı olduğunu bildirib. Lakin İsrail və Livan rəsmilərinin açıqlamaları göstərir ki, bu anlaşma çərşənbə axşamı ağır döyüşlərin davam etdiyi cənub Livana şamil edilmir.
Bu mübahisə müharibənin sonu ilə bağlı daha dərin fikir ayrılıqlarını əks etdirir. İsrail müdafiə qurumu İranın liderliyini mövcud təhlükə kimi görür və Trampın nüvə proqramında real güzəştlər əldə etməzdən əvvəl Tehrana təzyiqi azalda biləcəyindən qorxur. Tramp İrandan sərt şərtlər tələb etməklə yanaşı, eyni zamanda müharibədən diplomatik çıxış yolu axtarır.
ABŞ Maliyyə Naziri Skott Bessent cümə axşamı keçirilən mətbuat konfransında İranla bağlanan müqavilənin birbaşa Hörmüz boğazının açılması və Tehranın yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uranı təhvil vermək razılaşmasından asılı olduğunu təsdiqləyib.
Tramp və Netanyahunun bu müharibəyə nadir yekdilliklə girdikləri nəzərə alındıqda, bu cür gərginlik xüsusilə diqqət çəkir. Amerika tanker təyyarələri İsrail hava qüvvələrinin uçuşlarını dəstəkləyib. Hər iki ölkənin rəsmiləri birgə hərbi əməliyyatlar planlaşdırıb. Tramp və Netanyahu açıq şəkildə ortaq bir məqsədi elan ediblər: İranın nüvə proqramını məhv etmək və rejimin bölgəni təhdid etmək qabiliyyətini sarsıtmaq.
Lakin İran Hörmüz boğazında gəmiçiliyi iflic etdikdən və qlobal enerji qiymətlərini yüksəltdikdən sonra Vaşinqtonun prioritetləri kəskin şəkildə diplomatik həll yoluna doğru dəyişməyə başladı.
