Bakı. Trend:
Sülh sazişi layihəsinin mətninin razılaşdırılması barədə rəsmibəyanatdan sonra Azərbaycanla Ermənistan arasında diplomatikcanlanma yenidən aktuallaşdı.
ABŞ Dövlət Departamentinin mənsubları ardıcıl şəkildə Bakı vəİrəvana səfərlərini intensivləşdirdi, Avropa İttifaqı Qara dənizstrategiyası və Orta Dəhliz perspektivləri haqqında ritorikanıyenidən dövriyyəyə buraxdı, Rusiya isə "prosesin başaçatdırılmasının vacibliyi" mövzusunda daha sərt və ictimaisiqnallar verməyə başladı. Amma bu diplomatik fəallığın arxasındadayanan çoxqatlı və dolaşıq reallıq onu göstərir ki, bölgədədavamlı sülh sadəcə təyyarə səfərləri və birgə bəyanatlarla yox,konkret hüquqi, siyasi və institusional qərarlarla təmin olunabilər.
2020-ci il 10 noyabr - 2025-ci il aprel: Sülhə gedən yolunxronikasına nəzər salaq:
2020-ci il, 10 noyabr. Azərbaycan, Ermənistanvə Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla İkinciQarabağ müharibəsi başa çatdı. Rusiya sülhməramlılarının bölgəyəyerləşdirilməsi və kommunikasiyaların açılması nəzərdə tutuldu.
2021-ci ilin yanvarından 2022-ci ilin sonunaqədər. Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya baş nazirmüavinləri səviyyəsində üçtərəfli işçi qrup yaratdılar (ŞahinMustafayev, Mher Qriqoryan, Aleksey Overçuk), amma real nəticələrolmadı. Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı konkret addım atılmadı,Ermənistan prosesi sabotaj etdi.
2022-ci ilin fevralından 2023-cü ilin martınaqədər. ABŞ və Avropa İttifaqı bu danışıqlarda fəallaşdı.İlk dəfə olaraq “böyük sülh müqaviləsi” ifadəsi açıq şəkildəistifadə olundu. Vaşinqton ikitərəfli, vasitəçilərsiz format təklifetdi.
2023-cü ilin iyunundan 2024-cü ilin mayınaqədər. Danışıqlar müxtəlif platformalarda - Brüsseldə(Şarl Mişelin iştirakı ilə), Moskvada, Vaşinqtonda - daha intensivxarakter aldı. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistanınbaş naziri Nikol Paşinyan arasında görüşlər epizodik olsa da,ardıcıl məqsədli idi. Bakı hüquqi cəhətdən məcburi sənədinimzalanmasında israrlı idi.
2025-ci ilin apreli. Tərəflər müqaviləlayihəsinin mətninin razılaşdırıldığını açıqladılar. ABŞ, Aİ,Rusiya, BMT və digər aktorlar dərhal “sülhə dəstək” bəyanatları iləçıxış etdilər. Lakin bu dalğanın içində konkret siyasi iradə yoxidi.
Vaşinqton Cənubi Qafqazda özünü “demokratik sülhün təminatçısı”kimi təqdim edir. Ancaq ABŞ nə Minsk Qrupunun buraxılması, nə dəErmənistan konstitusiyasının beynəlxalq hüquqa zidd maddələri iləbağlı heç bir mövqe bildirməyib. Dövlət Departamentinin CənubiQafqaz üzrə nümayəndəsi Laura Lomanın, ardınca isə baş məsləhətçiDerek Şollenin səfərləri heç bir konkret bəyanatla nəticələnməyib.Onların səfərləri sadəcə “prosesi dəstəkləyirik” tipli sözyığınından ibarətdir.
Brüssel iqtisadi ritorikanı ön plana çəkir - Orta Dəhliz,logistika, enerji, rəqəmsallaşma. Amma Ermənistan konstitusiyasındadəyişiklik, ya da Minsk Qrupunun ləğvi mövzusunda Aİ susqunluğunuqoruyur. Avropa Komissiyası “regionda investisiya potensialınınyüksək olduğu”nu deyir, amma nə vəsaitin mənbəyi, nə də konkretlayihələr haqqında məlumat vermir.
Rusiya bölgədə sülhün əsas zəmanətçisi olmaq istəyir. AmmaRusiya Xarici İşlər Nazirliyi sadəcə “dialoqa dəstək”, “kompromisəehtiyac” kimi boş ritorika ilə kifayətlənir. Nə Sergey Lavrov, nədə onun müavinləri Minsk Qrupunun ləğvini dəstəkləyib. Halbuki buqurum 2020-ci ildən bəri fəaliyyətsiz və legitimlikdən məhrumdur.Rusiya üçün ATƏT - Parisin, Vaşinqtonun və Moskvanın birlikdə təsirrıçaqları saxladığı platformadır.
Formal olaraq hələ də üçhəmsədrli format kimi “yaşayan” birMinsk Qrupu struktur sayılsa da, 2020-dən bəri heç bir real iclaskeçirilməyib. Fransa və ABŞ isə bu mexanizmin adını hələ dəsaxlayır. Azərbaycan rəsmi şəkildə bu qurumun mandatının başaçatdığını bəyan edib və ATƏT-də formal səsvermə ilə onun ləğvinitələb edir. Lakin Qərb bu məsələni gündəmə gətirməkdən yayınır,çünki bu, Qərbin diplomatik uğursuzluğunu etiraf etməyəbərabərdir.
Ermənistanın əsas qanununun giriş hissəsində “müstəqillikbəyannaməsi”nə istinad edilir, yəni orada açıq şəkildə Qarabağaqarşı ərazi iddiası var. Bu isə istənilən sülh müqaviləsinin ruhuvə məzmunu ilə tam ziddiyyət təşkil edir. Azərbaycan tələb edir ki,Ermənistan Konstitusiyasını beynəlxalq müqavilələrə uyğunlaşdırmaöhdəliyi götürsün. Amma bu məsələdə nə Vaşinqton, nə Brüssel, nə dəMoskva öz dəstəyini bildirməyə cəsarət etməyib - nə açıq şəkildə,nə də dolayı yolla.
Bəs yaxşı, sülhə dəstək nə deməkdir? Quru bəyanat yox,prinsipial mövqe? Sülhə dəstək sadəcə xoş niyyət ifadəsi deyil. Bu,bütöv tənzimləmə mexanizminin tanınması və ardıcıl dəstəklənməsideməkdir. Əgər kimsə səmimi olaraq bölgədə davamlı sülh istəyirsə,o zaman:
- ATƏT-in Minsk Qrupunun tərəflərin tələbi ilə hüquqi şəkildələğvinə razılıq verməlidir;
- Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsinin zəruriliyini -yəni etnik zəmində münaqişənin sonlandırılması üçün bu addımınvacibliyini açıq şəkildə tanımalıdır;
- Zəngəzur dəhlizini bölgənin açılması prosesinin ayrılmaz vəimtinaolunmaz tərkib hissəsi kimi qəbul etməlidir - digərmarşrutlarla hüquqi bərabərlik yaratmadan.
Əgər beynəlxalq aktorlar bu üç prinsipdən yayınırsa, onların“sülhə dəstək” bəyanatları sadəcə rituallardır - strateji məna vəpraktik faydası olmayan, ictimaiyyətə hesablanan səhnəlikjestlərdən başqa bir şey deyil.
“Zərər verməmə” və “gəlin, ortaq yol tapaq” tipli diplomatikyanaşmalar Cənubi Qafqazda artıq öz dövrünü bitirib. Azərbaycanartıq bu prosesdə iştirak üçün ona ayrılmış etimad limitinitükədib. Azərbaycan üçün fundamental olan - ərazi bütövlüyü, özünüdiskreditə etmiş formatların hüquqi ləğvi və bağlanacaq sazişlərinnormativ aydınlığı - əgər bunlar görməzdən gəlinirsə, imzalanacaqsənəd sadəcə kağız üzərində qalacaq, öhdəliksiz və perspektivsizbir mətn olacaq.
Deməli, yeganə çıxış yolu odur ki, beynəlxalq aktorlardiplomatik şəkildə bəzədilmiş ritorika ilə deyil, siyasireallıqları, hüquqi əsasları və tərəflərin strateji maraqlarınıaçıq şəkildə tanısınlar. Qalan hər şey - səs və təsirillüziyasıdır.
Azərbaycanın danışıqlarda irəli sürdüyü əsas mövqelər siyasibəyanatlardan yox, konkret hüquqi arqumentlərdən ibarətdir. Bu daonu Qərb vasitəçilərindən fərqləndirir. Qərb diplomatları hələ də“ümumi prinsiplər”, “uzunmüddətli maraqlar”, “proseslərinmərhələliliyi” kimi qeyri-müəyyən ifadələrlə danışdığı halda, Bakıhüquqi kolliziyaların aradan qaldırılmasında israrlıdır.
2020-ci ilin noyabrından sonra Minsk Qrupu faktiki olaraqfəaliyyət göstərmir. Amma hüquqi baxımdan onun mövcudluğu ATƏTçərçivəsində saxlanılır. Bu isə istənilən anda Ermənistan və yadigər qərəzli tərəflər tərəfindən “statusun yenidən müzakirəsi”üçün platforma kimi dirildilə bilər. Bu təhlükə realdır.
Əgər bir tərəfdən sülh sazişi imzalanır, digər tərəfdən isəMinsk Qrupunun hüquqi mandatı kağız üzərində qalırsa, bu, normativziddiyyət yaradır. Məhz buna görə də Azərbaycan tələb edir: sadəcəbu qurumu rəsmi ritorikadan çıxarmaq yox, onun hüquqi-institusionalşəkildə ləğvi təmin olunmalıdır. Əks halda, bu keçmiş format sülharxitekturasını içəridən sarsıtmaq potensialı daşıyır.
Ermənistan Konstitusiyasının preambulasında 1990-cı ilmüstəqillik bəyannaməsinə istinad edilir. Həmin sənəddə isə“Qarabağ ermənilərinin Ermənistanla birləşməsi” kimi birbaşa əraziiddiası mövcuddur. Bu isə BMT Nizamnaməsi ilə təsbit olunmuşAzərbaycanın ərazi bütövlüyü prinsipinə açıq ziddir.
Əgər Ermənistan sülh sazişi imzalayır və orada Azərbaycanınərazi bütövlüyünü tanıyırsa, amma eyni zamanda öz konstitusiyasındabu prinsipə zidd müddəaları saxlayırsa, bu zaman müqavilə daxilindəhüquqi qeyri-sabitlik yaranır. Gələcəkdə bu müddəalar ErmənistanKonstitusiya Məhkəməsi vasitəsilə sülh müqaviləsini bloklamaq üçünistifadə oluna bilər.
Buna görə də Azərbaycan prinsipial şəkildə bildirir: müqaviləyalnız o halda məntiqli və sabit olacaq ki, Ermənistan siyasisəviyyədə konstitusiya islahatına başlamağa razılıq versin. Buultimatum deyil - bu, gələcək sülhün hüquqi təminatıdır.
ABŞ və Aİ-nin Cənubi Qafqazda həyata keçirdiyi “sülhyaratmamissiyası” getdikcə simvolik xarakter alır. “İnteqrasiya”,“əlaqələrin bərpası”, “qarşılıqlı anlaşma” tipli ritorik klişelərinarxasında əsaslı qərarların qəbulundan yayınma dayanır.
Qərb eyni anda bir neçə istiqamətdə hərəkət edir: bir tərəfdən,Bakı və İrəvanla ikitərəfli formatlarda danışıqlar aparır, digərtərəfdən isə regionda institutlaşmaq - missiyalar, layihələr vəvasitəçilik mexanizmləri ilə nəzarəti qorumaq istəyir. Bu, MinskQrupunun iflasa uğramasını etiraf etmədən, onun yerinə yenimexanizmlər gətirmək və prosesə nəzarəti əldən buraxmamaqüçündür.
Qərb diplomatları “Zəngəzur dəhlizi”, “Minsk Qrupunun ləğvi”,“Konstitusiya dəyişikliyi” kimi ifadələrdən açıq şəkildə qaçırlar.Əvəzində isə “qarşılıqlı narahatlıqların aradan qaldırılması”,“maraq balansının qorunması”, “mərhələli harmonizasiya” kimidiplomatik dumanlarla çıxış edirlər. Belə leksika danışıqlarınilkin mərhələsində qəbulolunan ola bilərdi, amma söhbət hüquqiöhdəlik daşıyan sənədin hazırlanmasından gedirsə, bu cür ifadələrartıq sabotaj xarakteri daşıyır.
Rusiya 2020-ci il üçtərəfli bəyanatının formal təminatçısıolaraq qalır. Amma onun siyasi davranışı günü-gündən daha çoxreaktiv və qeyri-müəyyən xarakter alır. Rusiya Xarici İşlərNazirliyi “sabitliyin vacibliyi” barədə daimi bəyanatlar versə də,bu sözlərin arxasında real öhdəlik və ya mövqe yoxdur. Məsələn,Moskva Minsk Qrupunun ləğvi məsələsində heç bir açıq mövqebildirməyib. Halbuki, Rusiya tərəfi hələ 2021-ci ildə bu formatınartıq işə yaramadığını qəbul etmişdi. Azərbaycan tərəfininErmənistan Konstitusiyasındakı Qarabağa dair müddəaların aradanqaldırılması tələbinə dəstək verməyib. 2023-cü ilin payızındansonra hüquqi statusu müəyyən olunmayan sülhməramlı kontingentvasitəsilə bölgədə formal hərbi mövcudluğunu qoruyur.
Bütün bunlar onu göstərir ki, Rusiya gələcəkdə öz təsiralətlərini qorumaq üçün qeyri-müəyyənlikdən bir növ siyasi alətkimi istifadə edə bilər. Yəni rəsmi Moskva açıq şəkildə tərəftutmaqdan qaçır, amma manevr imkanlarını da itirmək istəmir. Bu isəsabitlik yox, geopolitik vakuum yaradır.
Regionda kommunikasiya xətlərinin açılması ilə bağlı paraleldanışıqlar prosesi, bəzi beynəlxalq aktorlar tərəfindən artıqBakıya təzyiq vasitəsinə çevrilib. Halbuki 2020-ci il bəyanatındaçox aydın yazılıb: Azərbaycanın vətəndaşları və yük daşımalarıErmənistan ərazisindən maneəsiz keçməlidir. Bu isə deməkdir ki,Horadiz-Meğri-Naxçıvan xəttində heç bir gömrük, sərhəd və miqrasiyayoxlaması ola bilməz. Bundan başqa, tranzit beynəlxalq və yaneytral müşahidə altında təmin olunmalıdır, Ermənistanın nəzarətiilə yox.
Qərb diplomatlarının “qarşılıqlı yoxlama”, “ortaq monitorinq” və“birgə koordinasiya” kimi təklifləri bu öhdəliyin mahiyyətinidəyişir. Bu, nəinki 2020-ci ilin razılaşmasına ziddir, həm dəZəngəzur dəhlizinin mahiyyətini kökündən sarsıdır. Belə yanaşmaErmənistana sonsuz təxirəsalmalara haqq qazandırmaq imkanı verir vəsazişlərin yerinə yetirilməsini sabotaj edir.
Sülh sazişi sadəcə iki dövlət arasında razılaşdırılmış siyasisənəd deyil. Bu, beynəlxalq hüquqi aktdır və onun legitimliyi birneçə əsas üzərində qurulmalıdır:
- beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə uyğunluq;
- daha əvvəl qəbul olunmuş sənədlərlə - o cümlədən 1993-cü il BMTTəhlükəsizlik Şurasının qətnamələri ilə əlaqəlilik;
- dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyi prinsiplərinəhörmət.
Əgər kimsə bu müqaviləni Ermənistan cəmiyyətinin daxili siyasiab-havasına, ya da bəzi müxalif qrupların etirazlarına bağlamaqistəyirsə, bu artıq hüquqi sabitliyin deyil, qeyri-müəyyənliyinbünövrəsini qoymaqdır.
Bugünkü mərhələdə Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi elə birnöqtəyə gəlib çıxıb ki, burada artıq diplomatik ritorika işləmir.Bu mərhələdə “zərif bəyanatlar” yox, prinsipial və normativqərarlar lazımdır.
Əgər beynəlxalq vasitəçilər həqiqətən də sülhə töhfə verməkistəyirlərsə, onlar açıq şəkildə Minsk Qrupunun ləğvini sülhprosesinin legitimliyini pozan paralel formatların aradanqaldırılması kimi tanımalı; Ermənistan Konstitusiyasının gələcəkmüqaviləyə uyğunlaşdırılması təşəbbüsünü dəstəkləməli; Zəngəzurdəhlizini suveren və Ermənistan nəzarətindən kənar bir marşrut kimitanımalı və bu barədə hüquqi bəyanat verməlidirlər.
Əks halda, bütün bu proses sadəcə yeni bir diplomatik ilğımmərhələsinə girəcək. Amma diplomatiya illüziyalar üzərindəqurulanda, o, heç vaxt sülh gətirməyib. Azərbaycanın mövqeyiaydındır - real hüquqi təminatlar olmadan saziş imzalamaqmünaqişənin yeni mərhələsinə zəmin hazırlamaq deməkdir. Bunu hamıanlamalıdır.
