Son iki-üç gün ərzində İranda baş verən hadisələr ölkədə daxili siyasi və sosial-iqtisadi gərginliyin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Müxtəlif şəhərləri əhatə edən etirazlar təkcə lokal narazılıq deyil, artıq sistemli problemlərin açıq şəkildə küçəyə çıxması kimi qiymətləndirilə bilər. Etirazların miqyası, iştirakçıların sosial tərkibi və səsləndirilən şüarlar göstərir ki, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində yığılıb qalmış narazılıq eyni anda partlayış nöqtəsinə çatıb.
Etirazların başlanğıc nöqtəsi əsasən iqtisadi xarakter daşıyır. Uzun müddətdir davam edən inflyasiya, milli valyutanın dəyər itirməsi, işsizlik və gündəlik istehlak məhsullarının bahalaşması əhalinin müəyyən hissəsinin sosial narazılığını artırıb. Etirazçılar hökumətdən iqtisadi siyasətlərin daha effektiv aparılmasını, sosial rifahın qorunmasını və həyat səviyyəsinin sabitləşdirilməsini gözləyirlər. Onların baxışına görə, mövcud siyasətlər problemləri tam həll etmir və məsul qurumların daha çevik qərarlar verməsi vacibdir.
Beynəlxalq sanksiyalar da bu vəziyyətə təsir edir. Sanksiyalar xarici ticarət və maliyyə axınlarını məhdudlaşdırır, dövlət büdcəsinə və valyuta ehtiyatlarına təzyiq yaradır. Bu isə birbaşa olaraq qiymətlərin artması və inflyasiyanın yüksəlməsi ilə əhaliyə təsir göstərir. Etirazçılar üçün əsas məsələ, həm daxili idarəetmədəki səmərəsizlikləri, həm də sanksiyaların yaratdığı məhdudiyyətləri nəzərə alan balanslı iqtisadi qərarların qəbul edilməsidir.
Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, etirazların gedişində səsləndirilən tələblər təkcə iqtisadi çərçivə ilə məhdudlaşmır. Sosial ədalət, idarəetmədə şəffaflıq, korrupsiya ilə mübarizə və siyasi təmsilçilik kimi məsələlər də gündəmə gətirilir. Bu, cəmiyyətin bir hissəsində problemlərin yalnız iqtisadi yox, struktur və institusional xarakter daşıdığı qənaətinin mövcud olduğunu göstərir. Etirazçılar üçün küçə aksiyaları mövcud sistem daxilində səslərinin eşidilmədiyi bir şəraitdə alternativ ifadə vasitəsinə çevrilib.
Hökumətin mövqeyinə gəldikdə, rəsmi Tehran baş verənləri əsasən ictimai asayiş və dövlət təhlükəsizliyi prizmasından qiymətləndirir. Hakimiyyət nümayəndələrinin yanaşmasına görə, nəzarətsiz kütləvi aksiyalar ölkədə sabitliyi poza, sosial xaosa səbəb ola və iqtisadi vəziyyəti daha da gərginləşdirə bilər. Bu səbəbdən təhlükəsizlik qüvvələrinin müdaxiləsi hökumət tərəfindən dövlətin suverenliyini və ictimai qaydanı qorumaq zərurəti kimi əsaslandırılır. Rəsmi dairələr vurğulayırlar ki, etirazların bəzi hallarda zorakılıq elementləri ilə müşayiət olunması, infrastruktur və ictimai əmlaka ziyan vurması dövlətin birbaşa müdaxilə etməsini zəruri edir.
Bu çərçivədə Prezident Məsud Pezeşkian kimi hökumət rəsmiləri həm sərt tədbirləri, həm də iqtisadi və sosial narazılıqları anlamaq zərurətini ifadə edən açıqlamalar veriblər. Prezidentin mövqeyinə görə, etirazçıların tələbləri müəyyən mənada məntiqli və reallığa uyğundur, xüsusən də sosial rifah və yaşayış səviyyəsi ilə bağlı narazılıqlar ciddi şəkildə nəzərə alınmalıdır. Eyni zamanda, Pezeşkian hökumətin stabil idarəetməni qorumaq üçün müəyyən təhlükəsizlik tədbirləri görməsinin zəruriliyini də vurğulayır. Bu yanaşma hökumətin həm zorakılığı önləməyə çalışdığını, həm də sosial narazılığı nəzərə almağa çalışdığını göstərir. Pezeşkian hökumətin problemləri anlamağa, etirazçıların bəzilərinin tələblərini "legitim" olaraq qəbul etməyə hazır olduğunu ifadə edib və etirazçılarla dialoqa açıq olduğunu bildirib. O, daxili işlər nazirinə nümayişçilərin nümayəndələri ilə dialoq aparmaq və onların tələblərini dinləmək göstərişi verib, eyni zamanda monetariya və bank sistemində islahatlar aparmağı və insanların alıcılıq qabiliyyətini qorumağı prioritet olaraq göstərib. Bu yanaşma hökumətin həm sabitliyi təmin etmək, həm də sosial təzyiqləri azaltmaq məqsədilə iqtisadi siyasətləri tənzimləməyə çalışdığını göstərir.
İranın Mərkəzi Bankının sədri Mohammad Reza Farzin dekabrın sonunda etirazlar fonunda və milli valyutanın rekord səviyyədə dəyər itirməsindən sonra vəzifəsindən istefa verib. Bu istefa rəsmi şəkildə prezidentin qəbul etdiyi şəkildə bildirilib və Farzin sonradan yeni təyin olunan Mərkəzi Bank rəhbərinin yerinə keçid prosesində vəzifəsini tərk edib. Bu istefa hökumətin etirazları yalnız təhlükəsizlik problemi kimi deyil, həm də idarəetmə və qərar qəbuletmə məsələsi kimi gördüyünü göstərir. İstefa həm də göstərir ki, sistem daxilində narazılıq və məsuliyyətin bölüşdürülməsi məsələsi mövcuddur və hökumət bu vəziyyəti idarə etmək üçün bəzi struktur dəyişikliklərinə gedir.
Eyni zamanda, Pezeşkian rəsmi səviyyədə bir sıra çıxışlarında xarici təzyiqlərə qarşı sərt ton da seçib. O, Qərb dövlətlərinin, xüsusən ABŞ, İsrail və Avropa ölkələrinin İranı diz çökdürmək üçün müxtəlif qurumlar, sanksiyalar və siyasi təzyiqlər tətbiq etdiyini bildirib və bunu ölkənin sabitliyinə qarşı genişmiqyaslı sınaq kimi xarakterizə edib. Bu baxımdan o, bəyan edib ki, bu təzyiqlər birbaşa iqtisadi vəziyyəti çətinləşdirə və daxili narazılıqları şiddətləndirə bilər, belə hallar isə bəzi hökumət rəsmilərinin fikrincə "xarici maraqların təsirini" artırmaqla nəticələnə bilər. Burada diqqət çəkən məqam odur ki, Pezeşkian bu çıxışlarla həm etirazların bəzi sosial və iqtisadi səbəblərini tanımaq, həm də xarici amilləri mühüm təhlükə kimi göstərmək arasında balans yaratmağa çalışır. Bu, hökumətin mövqeyində ikiqat strategiya kimi səciyyəlidir: bir tərəfdən etirazçıların iqtisadi narazılıqlarına empatiya ilə yanaşmaq və dialoqa çağırmaq, digər tərəfdən isə narazılıqların "xalqdan çox xarici təzyiqlərlə əlaqəli" olduğunu vurğulamaq. Belə yanaşma müəyyən dərəcədə hökumətin daxili etimad boşluğunu siyasi legitimlik bazasında doldurmağa çalışdığını göstərir.
Pezeşkianın bəzi çıxışlarında Qərb haqqında səsləndirdiyi tənqidi fikirlər, xüsusilə "xarici düşmənlər" və "tammiqyaslı təzyiq" iddiaları, İran liderliyinin bəzi xarici siyasət mövqelərini və geosiyasi strategiyasını da əks etdirir. O, Qərbin insan hüquqları və demokratiya çərçivəsində etdiyi bəyanatları bəzən "ikili standartlar" kimi qəbul etdiyini qeyd edib və bəzi hallarda bu mövqelərin Tehranın baxışına görə, regiondakı digər münaqişələr kontekstində ikrah doğurduğunu bildirib. Bu birlikdə rəsmi mövqe, habelə Pezeşkianın açıqlamaları, İran hökumətinin reaksiyasının yalnız daxili asayişlə məhdudlaşmadığını, həm də beynəlxalq münasibətlər və sanksiyalar kimi geniş kontekstdə təhlil edilməsi lazım olduğunu göstərir. Bu çərçivədə hökumət üçün qarşıdakı əsas çağırış yalnız etirazların sakitləşdirilməsi deyil, həm də xalqın iqtisadi narahatlıqlarını yüngülləşdirə biləcək real tədbirlərin hazırlanması və milli legitimliyə zərər vurmadan xarici təzyiqlərlə rəqabət aparmaqdır.
İrandakı son etirazlara ABŞ müxtəlif səviyyələrdə münasibət bildirib və bu ton həm siyasi-diplomatik, həm də insan hüquqları kontekstində formalaşır. Dövlət Departamentinin nümayəndələri etirazçıların hökumətin iqtisadi siyasətinə narazılıqlarını "real ictimai qəzəbin təzahürü" kimi qiymətləndirərək, rəsmi Tehranı zorakılıqdan çəkinməyə və vətəndaşların haqlarını qorumağa çağırıblar. ABŞ Prezidenti Donald Tramp da açıqlamalarında İran hakimiyyətinin iqtisadi və sosial problemlərlə bağlı narazılıqları yetərincə anlamadığını qeyd edərək, etirazçıların sülhsevər nümayiş hüquqlarının qorunmasının vacib olduğunu vurğulayıb. Eyni zamanda Trump administrasiyası bəyan edib ki, əgər Tehran sülhsevər nümayişləri zorakılıqla yatırmağa çalışarsa, ABŞ bu vəziyyətə adekvat reaksiyalar verə bilər və təzyiqləri artırmaqdan çəkinməyəcək. Bu mövqe, Vaşinqtonun Tehrana qarşı həm xəbərdarlıq, həm də dəstək tonlarını birlikdə istifadə etdiyini ortaya qoyur.
Avropa İttifaqı ölkələri isə hadisələrə bir qədər fərqli, daha çox diplomatik və hüquqi çərçivədə reaksiya verirlər. Brüssel və bir sıra Aİ paytaxtları etirazçıların sülhsevər nümayiş hüquqlarına hörmət edilməsinin vacibliyini vurğulayıb və rəsmi Tehranı zorakılıqdan çəkinməyə çağırıblar. Eyni zamanda Avropa ölkələri İranın iqtisadi vəziyyətinin gərgin olduğunu, sosial narazılıqların artdığını və dialoqun vacib olduğunu qeyd edərək, vəziyyətin yalnız təhlükəsizlik tədbirləri ilə həll olunmayacağını ifadə ediblər. Bu yanaşma ABŞ-nin insan hüquqları tonuna bənzəyir, lakin Avropa ölkələri daha çox diplomatik kanallar və multilateral mexanizmlər vasitəsilə təsir göstərməyə çalışırlar.
İranda etirazların başlamasından sonra İsrailin rəsmi reaksiyası açıq şəkildə müşahidə olunmayıb. Təl-Əvivdən rəsmi bəyanatlar etirazları birbaşa dəstəklədiyini göstərmir və İsrail hökuməti rəsmi olaraq İranda rejim dəyişikliyi çağırışına dəstək vermədiyini vurğulayıb. Baş nazir və xarici işlər naziri kimi yüksək səviyyəli rəsmilər etirazları İran xalqının daxili işi olaraq qiymətləndirib və bunun xarici müdaxilə ilə əlaqələndirilməməli olduğunu qeyd ediblər. İsrail hökumətinin diqqət mərkəzində əsasən İranın nüvə proqramı və regiondakı hərbi imkanlarıdır. Bu kontekstdə etirazlar diplomatik müstəvidə daha çox "Tehranın stabilliyi və regionun təhlükəsizliyi" prizmasından şərh olunur. Nəticədə, İsrail rəsmi səviyyədə İranda baş verən etirazlara birbaşa müdaxilə etməyib və hökumətin açıqlamaları geosiyasi təhlükəsizlik və strateji maraqlarla bağlıdır.
Gələcək perspektivlər baxımından, İranda etirazların gedişi bir neçə amildən asılı olacaq. Əvvəlcə, hökumətin həm iqtisadi islahatlar, həm də sosial narazılıqları nəzərə alaraq atacağı addımlar müəyyən dərəcədə gərginliyi yüngülləşdirə bilər. Əgər rəsmi Tehran etirazçıların bəzi tələblərinə çevik və konkret cavab verə bilsə, məsələn, həyat səviyyəsinin qorunması, qiymət artımlarının məhdudlaşdırılması və dialoq kanallarının açılması kimi tədbirləri həyata keçirsə, etirazların miqyası və şiddəti azalacaq.
Digər tərəfdən, daxili etimadsızlıq, iqtisadi problemlərin dərinliyi və sanksiyaların davam edən təzyiqləri, eləcə də xarici ölkələrin diqqəti və bəyanatları, müəyyən qrup və şəhərlərdə yenidən küçəyə çıxma meyillərini gücləndirə bilər. Həmçinin, etirazların siyasi və struktur yönümlü tələbləri hökumətin yalnız qısa müddətli tədbirlərlə həll edə biləcəyi məsələ deyil; uzunmüddətli iqtisadi stabillik və idarəetmədə şəffaflıq olmadığı təqdirdə narazılıqlar təkrarlana və daha sistemli xarakter ala bilər. Bu baxımdan, İranda gələcək etiraz dalğalarının intensivliyi və miqyası hökumətin islahatları, sosial dialoqun səviyyəsi, iqtisadi sabitlik və həmçinin beynəlxalq kontekstlə sıx bağlı olacaq. /Report/
