Dünyanın öz oxu ətrafında hər 24 saatda bir tam dövr etməsi həyatın ən əsas qaydalarından biri kimi görünsə də, əslində bu proses düşündüyümüz qədər sabit deyil. Milyardlarla il ərzində planetimiz tədricən sürətini itirir. Səs bu yavaşlama bir gün tam dayanma ilə nəticələnsə, nə baş verər? Yaxud Dünya həqiqətən bir gün dayanacaqmı? Elmin təqdim etdiyi məlumatlar bu ssenarinin həm qorxulu, həm də heyranedici detallarla dolu olduğunu göstərir.
Dünya qəfil dayansa nə olar?
HİT.az xəbər verir ki, planetin fırlanmasının bir anda, sanki bıçaqla kəsilmiş kimi dayanması, sözün əsl mənasında qiyamət ssenarisi deməkdir. Ekvator xəttində saatda təxminən 1600 kilometr sürətlə hərəkət edən bir platformada dayandığınızı təsəvvür edin. Bu nəhəng fırlanma hərəkəti qəfil dayandıqda, səthdəki hər şey impulsun təsiri ilə şərqə doğru sovrulmağa başlayar. Okeanlar, qayalar, binalar, hətta atmosferdəki hava kütlələri belə bu inanılmaz sürətlə atılaraq Yer səthini sanki bir sürtgəcdən keçirər.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu miqyasda baş verən sovrulmadan sonra planetin səthi tanınmaz hala düşər. Atmosferə və kosmosa atılan qaya parçaları zamanla cazibə qüvvəsinin təsiri ilə geri düşərək Yer qabığını əridəcək qədər böyük enerji buraxar. Nəticədə Dünya soyuması minlərlə il çəkəcək ərimiş bir “daş okeanı”na çevrilərdi. Xoşbəxtlikdən, nəhəng bir göy cismi ilə toqquşma baş vermədiyi müddətcə, Dünya üçün belə ani dayanma ehtimalı yoxdur.
Günlər tədricən uzanır
Dünyanın fırlanma sürəti tarix boyu heç vaxt sabit qalmayıb. Keçmişdə planetimiz indiki ilə müqayisədə xeyli sürətlə fırlanırdı. Məsələn, təxminən 600 milyon il əvvəl bir gün cəmi 21 saat davam edirdi. Aparılan ölçmələr göstərir ki, günün uzunluğu hər yüz ildə təxminən 1,8 millisaniyə artır. Bu fərqi insan ömrü ərzində hiss etmək mümkün olmasa da, geoloji zaman miqyasında təsiri olduqca nəzərəçarpandır.
Bu yavaşlamanın əsas səbəbkarı isə Ay ilə Dünya arasındakı gelgit sürtünməsidir. Ay öz cazibə qüvvəsi ilə okean sularını özünə doğru çəkərkən yaranan bu su kütləsi planetin fırlanmasına qarşı müqavimət göstərir. Bu qarşılıqlı təsir bir tərəfdən Dünyanı yavaşladır, digər tərəfdən isə Ayın hər il təxminən 4 santimetr bizdən uzaqlaşmasına səbəb olur.
Ayla kilidlənmiş bir planet
Əgər hər şey milyardlarla il boyunca fasiləsiz davam etsəydi, Dünya bir gün Ayla “gelgit kilidi” vəziyyətinə düşərdi. Bu halda planetin yalnız bir üzü daim Ayı görər, digər üzü isə Aya əbədi olaraq arxa çevirərdi. Lakin bu nəzəri sona çatmaq üçün təxminən 50 milyard il vaxt tələb olunur.
Dünyanın fırlanmasının tam dayanıb-dayanmayacağı sualının cavabı isə əslində daha böyük kosmik hadisədə gizlidir. Günəş təxminən 7,6 milyard il sonra ömrünün sonuna çataraq “qırmızı nəhəng” mərhələsinə keçəcək. Bu proses zamanı Günəş o qədər böyüyəcək ki, Dünyanı ya tamamilə udacaq, ya da yandıraraq məhv edəcək. Yəni planetimiz fırlanmasını tamamlayıb dayanacaq qədər uzunömürlü olmayacaq — dayanmaqdan çox əvvəl ömrünü başa vuran bir ulduzun parçasına çevriləcək.
Samir
