Qədim və milli sözlərin dövriyyədən çıxması milli leksikanın aşınmasına gətirib çıxarır"
Azərbaycan dilinin zənginliyini artırmaq, onu yad təsirlərdən mühafizə etmək və bütün sahələr üzrə dil mədəniyyətinin inkişafı özünün aktuallığını qoruyur. Mövcud şəraitdə milli kimliyi əks etdirən dövlət dilinin qorunması vacib amil kimi ortaya çıxır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ötən ilin son ayının ilk həftəsində yerli televiziyalara verdiyi müsahibədə də bu məqama bir daha diqqət çəkməsi təsadüfi deyil.
Hafta.az-ın müsahibi Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimovadır:
– Son vaxtlar dillə bağlı müzakirələr rasional vəziyyətə çevrilib. Səmərəli fikirlər, təkliflər səsləndirilir və bu, çox yaxşıdır. Dil amili ümummilli məsələdir və onun ətrafında maarifçi hərəkatın, məfkurə dalğasının yaradılması vacibdir. Azərbaycan dili həm dövlətçilik, həm də sosial həyat səviyyəsində önəmli funksiyaları yerinə yetirir. Onun rəsmi statusu möhkəmlənib və normativ bazası genişlənib. Dövlət sənədləri, təhsil və media sahəsində istifadəsi davamlı şəkildə artır. Bununla belə, şifahi danışıqda normativ dil ilə gündəlik ünsiyyət arasında fərqlər hələ də müşahidə olunur. Xüsusilə gənc nəslin danışığında rus, ingilis və türkmənşəli sözlərin ölçüsüz tətbiqi normativ balansı pozur. Azərbaycan dilində qarşılığı olan ifadələrin əvəzlənməsi dilin daxili söz yaradıcılığı mexanizmini zəiflədir. Yazılı mühitdə, xüsusilə sosial şəbəkələrdə və bəzi media resurslarında orfoqrafiya və sintaksis qaydalarına riayət səviyyəsi hələ də kifayət etmir. Bu, dilin normativ əsaslarının zəifləməsinə səbəb ola bilər. Qədim və milli sözlərin dövriyyədən çıxması milli leksikanın aşınmasına gətirib çıxarır. Terminlərin və ifadələrin qeyri-dəqiq istifadəsi rəsmi çıxışlarda və mediada funksional dəqiqliyi zəiflədir. Müasir dövrdə dil kifayət qədər çevik və potensiallıdır, problem onun imkanlarında deyil, dil mədəniyyətinin formalaşmasındadır. Dilin inkişafı yalnız korlanmadan, daxili qanunlarına uyğun yeni anlayışların yaradılması ilə mümkündür. Dil kimlikdir və onun işlədilməsi yalnız texniki bacarıq deyil, milli məsuliyyət tələb edir.
– Prezidentin Azərbaycan dili ilə bağlı çağırışları və tapşırıqları oldu. Necə hesab edirsiniz, bu, hansı zərurətdən irəli gəldi?
– Prezidentin çağırışları dilin qorunması və inkişaf etdirilməsi üçün strateji zərurətdən irəli gəlib. Qloballaşma və rəqəmsallaşma şəraitində xarici təsirlər sürətlə artıb və normadan kənarlaşmalar geniş yayılıb. Sosial media və kütləvi informasiya vasitələri normativ pozuntuların sürətlə yayıldığı mühitə çevrilib. Terminologiya işinin yetərsizliyi milli üslubun zəifləməsinə səbəb olur. Prezidentin çıxışı elmi və sistemli yanaşmanı vurğuladı; dil məsələsi yalnız emosional və ya filoloqların işi deyil, dövlətçilik məsələsidir. Bu çağırış dilin daxili imkanları hesabına inkişafını təmin etmək məqsədi daşıyır. Məqsəd normativliyi qoruyaraq, dilin funksional və estetik imkanlarını gücləndirməkdir. Prezident həmçinin elmi institutların və təhsil müəssisələrinin məsuliyyətini önə çəkdi. Bu yanaşma dilin qorunmasının yalnız qadağa ilə mümkün olmadığını göstərir. Dövlət başçısının tapşırıqları həm parlament, həm icra strukturları, həm də media və təhsil sisteminə ünvanlanıb. Dilə biganəlik milli kimliyə biganəlik deməkdir.
– Prezident AMEA-dakı çıxışında elmin dövlət siyasətinə inteqrasiyasının çərçivəsini göstərmişdi. Necə hesab edirsiniz, bu çərçivə nədən ibarətdir?
– Prezidentin çıxışı elmin dövlət siyasətinə inteqrasiyasının funksional çərçivəsini göstərdi. Burada elm yalnız nəzəri bilik istehsal edən sahə deyil, dövlətin strateji və sosial prioritetlərinə xidmət edən resurs kimi təqdim olunur. Çərçivə elmi institutların hesabatlılığı, praktik nəticələr verən tədqiqatlar, innovativ həllər və gənc alimlərin inteqrasiyasını əhatə edir. Elm dövlət maraqları ilə uzlaşmalı, iqtisadi, sosial və mədəni problemlərin həllinə töhfə verməlidir. Humanitar və ictimai elmlər, xüsusilə tarix, dil və mədəniyyət sahələri milli kimliyin qorunmasında mühüm rol oynayır. Prezidentin mesajı elmin yalnız akademik sahədə qalmaması, dövlət sifarişi və ictimai ehtiyaclarla əlaqəli olmasıdır. Çıxış elmin tətbiqi nəticələrini, məsuliyyət və şəffaflıq tələblərini önə çəkdi. Elm sərbəst olmalı, lakin milli maraqlardan kənarda qala bilməz. Çərçivəyə elmi siyasətin kadr yenilənməsi, beynəlxalq əməkdaşlıq və rəqabətədavamlı tədqiqatlar daxildir. Məqsəd elmi praktik nəticələrlə dövlət idarəçiliyinə inteqrasiya etdirməkdir.
– Orfoqrafiya və orfeopiya lüğətlərinin hazırlanması qarşıya qoyulan tələblərin yerinə yetirilməsində hansı təsirini yaradacaq?
– Orfoqrafiya və orfoepiya lüğətləri dil siyasətinin həlledici elementləridir. Orfoqrafiya lüğəti yazılı dilin vahid norma üzrə işləməsini təmin edir. Media, təhsil, dövlət sənədləri və məhkəmə praktikasında bu lüğət istinad mənbəyi rolunu oynayır. Orfoepiya lüğəti ictimai nitqin düzgün tələffüzünü müəyyən edir və nitq mədəniyyətini yüksəldir. Bu lüğətlər dilin daxili söz yaradıcılığına dəstək olur, yeni terminlərin qəbulunu nizama salır. Lüğətlərin mütəmadi yenilənməsi dilin canlı inkişafını əks etdirir. Media və rəsmi çıxışlarda nümunəvi istifadənin təmin edilməsi üçün əsasdır. Yeni sözlərin və alınmaların düzgün formalaşması lüğət vasitəsilə mümkündür. Lüğətlər dilin estetik və funksional potensialını qoruyur. Dil səhvlərinin norma kimi qəbul olunmasının qarşısını alır. Orfoqrafiya və orfoepiya lüğətləri həm hüquqi, həm də ictimai standart rolunu oynayır.
– Ana dilimizin təhlükəsizliyi necə qorunur: yad dillərin lüğətimizə sirayət etməsi nə ilə bağlıdır və bunun qarşısını necə almaq olar?
– Problem yad sözlərin mövcudluğunda deyil, onların nəzarətsiz və ölçüsüz istifadəsindədir. Azərbaycan dilində qarşılığı olan ifadələrin belə yad sözlərlə əvəzlənməsi milli üslubu və daxili söz yaradıcılığını zəiflədir. Xüsusilə gənclər arasında şifahi nitqdə bu tendensiya normaya çevrilir. Ana dilinin qorunması normativ bazanın gücləndirilməsi ilə mümkündür. Yeni anlayışlar Azərbaycan dilinin daxili imkanları hesabına formalaşdırılmalıdır. İctimai nümunənin rolu vacibdir; müəllimlər, jurnalistlər və dövlət məmurları dil məsuliyyətini göstərməlidir. Dil qadağa ilə qorunmamalıdır; əsas məqsəd Azərbaycan sözünün funksional, estetik və semantik üstünlüyünü nümayiş etdirməkdir. Dövlət siyasəti dilin canlı və işlək qalmasını təmin edir. Təhlil və nəzarət mexanizmləri ilə dilin normativliyi qorunur. Sonucda ana dilimizin təhlükəsizliyi onun səmərəli işlədilməsi və nüfuzunun təmin olunması ilə təmin edilir.
– Dövlət qurumlarında işə götürənlərin dil biliyi səviyyəsi nə dərəcədə qanedicidir?
– Dövlət qurumlarında işə qəbul prosesində Azərbaycan dilini bilmək qanunvericilik baxımından tələb olunur. Formal olaraq bu tələb təmin edilir, lakin keyfiyyət baxımından fərqlilik müşahidə olunur. Çox hallarda dil biliyi funksional bacarıq kimi yox, formal meyar kimi qiymətləndirilir. Rəsmi yazışmalarda və normativ sənədlərin hazırlanmasında leksik yoxsulluq, sintaktik uyğunsuzluq və terminlərin qeyri-dəqiq istifadəsi halları var. Bu, dövlət idarəçiliyində dilin funksional istifadəsini zəiflədir. Son illərdə qəbul proseslərində şəffaflıq artır, test və müsahibə mexanizmləri təkmilləşdirilib. Gənc və savadlı kadrların cəlb olunması, dil mədəniyyətinin yüksəlməsi müsbət tendensiyadır. Nəticə etibarilə, dövlət qurumlarında dil biliyi ümumi mənada qənaətbəxşdir, lakin hələ təkmilləşdirilməyə ehtiyac var.
– Qanunların dilinin çox çətin olduğu deyilir. Buna fikriniz nədir və bu istiqamətdə dəyişikliklərə ehtiyac varmı?
– Qanun dili obyektiv olaraq məişət dili ilə eyni ola bilməz; hüquqi mətn maksimum dəqiqlik və birmənalılıq tələb edir. Terminoloji yüklənmə və mürəkkəb sintaksis qaçılmazdır, sadələşdirmə hüquqi dəqiqliyi poza bilər. Lakin bəzi qanunlarda dil lazımsız dərəcədə ağırlaşdırılır, uzun və dolaşıq cümlələrdən istifadə olunur. Bu vətəndaş–qanun münasibətində məsafə yaradır. Əsas problem hüquqşünaslarla dilçi alimlər arasında əməkdaşlığın yetərsiz olmasıdır. Sovet hüquq dili ənənəsinin qalıqları hələ də istifadə olunur. Filoloqların sistemli cəlb olunması mətnlərin oxunaqlığını artırar. Hüquqi terminlərin vahid izahlı bazası və cümlə quruluşunun funksionallaşdırılması mümkündür. Bəzi ölkələrdə “aydın hüquqi dil” konsepsiyası tətbiq olunur; bu model hüquqi dəqiqliyi qoruyaraq mətnləri oxunaqlı edir. Azərbaycan qanunvericiliyi də mərhələli addımlarla buna yaxınlaşa bilər. Qanun dili həm hüquqi dəqiq, həm də dil baxımından aydın olmalıdır. Populist sadələşdirmə yox, elmi əsaslı optimallaşdırma vacibdir.
– Azərbaycan dilinin elmi əsaslarla zənginləşdirilməsi, inkişafı əsas məsələ olaraq irəli sürülür. Bu, necə baş verəcək?
– Azərbaycan dilinin elmi əsaslarla zənginləşdirilməsi institusional, planlı və çoxsəviyyəli prosesdir. Dilin inkişafı onun daxili qanunlarına söykənməlidir; yeni terminlər daxili imkanlarla yaradılmalıdır. Terminologiya işi sahə üzrə mütəxəssislər və dilçilərin birgə əməkdaşlığı ilə aparılmalıdır. Terminlərin təsdiqi vahid mərkəz tərəfindən koordinasiya olunmalıdır ki, ziddiyyətli variantlar yaranmasın. Normativ baza gücləndirilməli, lüğətlər və izahlı resurslar mütəmadi yenilənməlidir. Təhsil sistemi dilin funksional imkanlarını öyrətməli, üslub və zənginliyi təqdim etməlidir. Müasir texnologiyalar dilin inkişafında əsas rol oynayır; elektron korpuslar, süni intellekt əsaslı resurslar tətbiqi izləməyə imkan verir. Media və ictimai nümunə dilin canlılığını qoruyur. Dövlət siyasəti dilin normativliyini və səmərəliliyini dəstəkləyir. Yeni anlayışlar yalnız daxili imkanlara uyğun qəbul edilməlidir. Dilə müdaxilə yox, inkişaf istiqamətinin müəyyənləşdirilməsi əsasdır. Alimlər, dövlət və cəmiyyət məsuliyyətli əməkdaşlıq etməlidir. Dilin inkişafı həm praktik, həm də elmi əsaslara dayanmalıdır. Çünki bu halda Azərbaycan dili müasir dövrün çağırışlarına uyğun, elmi əsaslarla zənginləşdirilmiş olur.
Tahirə Qafarlı
