Bəşəriyyətin dörddə üçü su təhlükəsizliyi böhranı ilə üz-üzədir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) su məsələləri üzrə ixtisaslaşan beyin mərkəzi Beynəlxalq Millətlər Universitetinin Su, Ətraf Mühit və Sağlamlıq İnstitutu (UNU-INWEH) tərəfindən 2026-cı ildə dərc olunan yeni hesabatda bildirilir ki, dünya miqyasında su ehtiyatlarının həddindən artıq istismarı planetin “su iflası” mərhələsinə daxil olmasına səbəb olub.
Hafta.az AZƏRTAC-a istinadən xəbər verir ki, sənədə əsasən, Yer artıq özünü bərpa edə biləcəyindən daha çox su istehlak edir və bu prosesin bir hissəsi geri dönməz xarakter alıb.
Hesabat müəllifləri vurğulayırlar ki, çaylar, göllər, yeraltı sular, bataqlıqlar, buzlaqlar və torpaqlar daxil olmaqla qlobal su sistemlərinin getdikcə daha böyük hissəsi özünü bərpa etmək qabiliyyətini itirib. İnsanlıq artıq yalnız illik bərpa olunan su axınlarından istifadə etmir, eyni zamanda, onilliklər və hətta minilliklər ərzində formalaşmış təbii ehtiyatlara müraciət edir.
Dünya əhalisinin suya çıxış imkanı məhdudlaşır
Hesabata görə, dünya əhalisinin təxminən dörddə üçü su baxımından “təhlükəli” və ya “kritik dərəcədə təhlükəli” hesab olunan ölkələrdə yaşayır. Hazırda 2,2 milyarddan çox insan təhlükəsiz şəkildə idarə olunan içməli suya çıxışdan məhrumdur. Təxminən 4 milyard insan isə hər il azı bir ay ciddi su qıtlığı ilə qarşılaşır.
Su qıtlığı bütün qitələrdə oxşar əlamətlərlə özünü göstərir. 1990-cı illərdən bəri planetdəki iri göllərin yarıdan çoxu həcmini itirib, böyük çay hövzələrinin üçdə birində axınlar ciddi şəkildə dəyişib. Əsas yeraltı su hövzələrinin təxminən 70 faizində davamlı azalma müşahidə olunur.
Suyun keyfiyyəti: qlobal qıtlığın görünməyən tərəfi
Kəmiyyət problemləri ilə yanaşı, suyun keyfiyyəti də sürətlə pisləşir. Kənd təsərrüfatı, sənaye və şəhər çirklənməsi nəzəri olaraq mövcud su ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsini istifadəsiz hala gətirir. Hesabatda buzlaqlar “su əmanət hesabları” kimi təsvir olunur və onların sürətlə əriməsinin yüz milyonlarla insanı suvarma, hidroenerji və içməli su mənbələrindən məhrum etdiyi vurğulanır.
BMT: “Su böhranı” anlayışı artıq kifayət etmir
BMT ekspertləri bildirirlər ki, “su böhranı” termini artıq reallığı əks etdirmir, çünki bu ifadə müvəqqəti vəziyyəti nəzərdə tutur. Mövcud vəziyyət isə struktur və uzunmüddətli balanssızlıqdır. “Su iflası” anlayışı isə bəzi zərərlərin insan miqyasında bərpa olunmasının mümkün olmadığını və əsas məqsədin əvvəlki vəziyyətə qayıtmaq deyil, yeni su qıtlığı şəraitini idarə etmək olduğunu göstərir.
Hesabatda hökumətlərə çağırış edilərək qeyd olunur ki, mövcud siyasətlər – fövqəladə vəziyyətlərə reaksiya və ya məhdud səmərəlilik artımları – artıq yetərli deyil. BMT qlobal su iflasının siyasi səviyyədə tanınmasını, eləcə də iqlim dəyişikliyi və su ətrafında artan geosiyasi gərginliklər fonunda kənd təsərrüfatı, enerji və şəhər inkişafı modellərinin köklü şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri sayır.
