Son illər televiziya məkanında ailədaxili münaqişələrin, həyat yoldaşları, valideynlərlə övladlar və yaxın qohumlar arasında yaşanan problemlərin açıq şəkildə efirdə müzakirəsi geniş yayılıb. Bir tərəfdən bu cür verilişlər “problemi görünən etmək” və “ictimai müzakirə yaratmaq” iddiası ilə təqdim olunur, digər tərəfdən isə şəxsi həyatın toxunulmazlığı, psixoloji zərər və media etikası ilə bağlı ciddi suallar doğurur. Cəmiyyət üçün maarifləndirici olması iddia edilən bu formatlar həqiqətən çıxış yoludurmu, yoxsa ailə institutunu zəiflədən riskli tendensiyadır?
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Ailə münaqişələri niyə efirə daşınır?
Ailədaxili problemlərin efirdə müzakirəsinin əsas səbəblərindən biri reytinq faktorudur. Emosional gərginlik, qarşıdurma, ittiham və göz yaşı tamaşaçı marağını artırır. Media kommersiya baxımından bu cür mövzuları cəlbedici hesab edir. Eyni zamanda, bəzi hallarda efirə çıxan şəxslər bunu son çarə, “səsimi heç kim eşitmir” düşüncəsi ilə edirlər.
Psixoloji və sosial risklər
Mütəxəssislərin fikrincə, ailə münaqişələrinin açıq efirdə müzakirəsi tərəflər arasında gərginliyi daha da dərinləşdirir, uşaqlar üçün travmatik nəticələr yaradır, ailə üzvlərinin sosial mühitdə damğalanmasına səbəb olur, problemi həll etmək əvəzinə onu şou elementinə çevirir.
Xüsusilə zorakılıq, xəyanət, valideyn–övlad münasibətləri kimi mövzuların efirdə emosional şəkildə təqdim olunması etik baxımdan ciddi narahatlıq doğurur.
Media etikası və məsuliyyət
Media yalnız məlumat ötürən deyil, həm də ictimai davranış modelləri yaradan gücdür. Ailədaxili söhbətlərin filtrsiz şəkildə efirə çıxarılması şəxsi həyatın toxunulmazlığı prinsipini pozur, münaqişəni normallaşdırır, cəmiyyətdə ailə institutuna olan inamı zəiflədə bilər.
Maarifləndirmə ilə sensasiya arasında sərhəd çox incədir və bu sərhəd çox zaman qorunmur.
Dünya təcrübəsi ilə müqayisə
Qərb ölkələri
ABŞ və Avropa ölkələrində ailə problemləri televiziya proqramlarında müzakirə olunsa da tərəflərin razılığı hüquqi sənədlərlə təsdiqlənir, psixoloq və mediatorlar əsas fiqur olur, şəxsi detalların açılması ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır, uşaqların iştirakı demək olar ki, qadağandır.
Məqsəd sensasiya deyil, problemin həlli və maarifləndirmədir.
Post-sovet məkanı
Azərbaycan daxil olmaqla bir çox post-sovet ölkələrində isə bu formatlar daha çox emosional qarşıdurma üzərində qurulur, etik çərçivələr zəif qorunur, ailə daxili problemlər ictimai linç obyektinə çevrilir.
Bu isə media azadlığı ilə media məsuliyyəti arasındakı balansın hələ tam formalaşmadığını göstərir.
Ailədaxili münaqişələrin efirdə müzakirəsi birmənalı şəkildə nə tam doğru, nə də tam yanlış hesab edilə bilər. Lakin bu proses etik normalara, psixoloji təhlükəsizlik prinsiplərinə, xüsusilə uşaqların hüquqlarına uyğun aparılmadıqda, cəmiyyət üçün faydadan çox zərər gətirir. Media ailə problemlərini şouya çevirmədən, peşəkar yanaşma və məsuliyyətlə təqdim etməyi bacarmalıdır. Əks halda efir ailəni qoruyan yox, onu dağıdan platformaya çevrilə bilər.
Ayşən Vəli
