Bakı. Trend:
Yaranmaqda olan Türkiyə–Səudiyyə Ərəbistanı oxu müvəqqətitaktiki maraqların üst-üstə düşməsi, yoxsa ABŞ-nin qismən stratejigeri çəkilməsi və çoxqütblülüyə keçidin sürətlənməsi fonundaregionun təhlükəsizlik və geo-iqtisadi arxitekturasında dərintransformasiyanın göstəricisidirmi?
Məqalənin əsas tezisi bundan ibarətdir ki, ABŞ-ninsiyasi-strateji dəstəyi ilə baş verən Ankara–Ər-Riyad yaxınlaşmasısadəcə normallaşma mərhələsi deyil, regionda idarəetmənin yenimodelinin institusional formalaşmasıdır. Bu model çərçivəsindəTürkiyə öz hərbi, logistik və siyasi potensialını təhlükəsizlik vətranzit mərkəzinə çevirməyə çalışır, Səudiyyə Ərəbistanı isəmaliyyə və investisiya resurslarını ənənəvi neft paradiqmasındankənarda çoxşaxəli təsir alətinə çevirir. Bu iki istiqamətin sinteziartıq amerikamərkəzli sistemdən kənara çıxan yeni keyfiyyətmərhələsini formalaşdırır.
Yeni regional arxitektura və ABŞ amili
Türkiyə ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında yaxınlaşma, İkinciDünya müharibəsindən sonra ABŞ-nin birbaşa hərbi dominantlığı vəsərt ittifaq sisteminə əsaslanan Yaxın Şərq təhlükəsizlikarxitekturasının tədricən dağılması fonunda baş verir. 2010-cuillərin sonlarından etibarən Vaşinqton region münaqişələrinəbirbaşa müdaxilə səviyyəsini azaltmaqda, Suriyada və İraqda hərbiiştirakını məhdudlaşdırmaqda, resurslarını Hind–Sakit okeanregionuna yönəltməkdə və “krizislərin idarəsi” strategiyasından“balansların idarəsi” strategiyasına keçməkdədir.
Belə şəraitdə ABŞ-nin marağı ondadır ki, regionda təhlükəsizliyitəmin edə, sabitliyi qoruyub saxlaya və enerji-logistikamarşrutlarının açıq qalmasını təmin edə biləcək “stabil ankrajlar”formalaşsın. NATO-nun ikinci ən böyük ordusuna və geniş hərbibazalar şəbəkəsinə malik olan Türkiyə bu missiya üçün təbii namizədkimi önə çıxır.
Ərdoğanın çoxlaylı siyasəti və Türkiyənin yenirolu
Rəcəb Tayyib Ərdoğanın siyasəti artıq Qərbdən birtərəfliasılılıq modelindən uzaqlaşmanı göstərir. Ankara hərbi, iqtisadi vədiplomatik alətləri paralel işlədən çoxlaylı strategiya yürüdür.Türkiyə Suriyanın şimalında hərbi varlığını dərinləşdirərək təsirzonalarını institusional formaya salır, PKK ilə mübarizəçərçivəsində İraqla əlaqələri gücləndirir, İordaniya və Livanlakoordinasiyanı artırır, eyni zamanda Şərqi Aralıq dənizi, Liviya vəCənubi Qafqazda güc proyeksiyasını həyata keçirir.
Türkiyə coğrafi mövqeyini strateji aktivə çevirərək Avropa,Qafqaz, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən nəqliyyat vəenerji qovşağı kimi çıxış edir. PUA-ların, zirehli texnikanın vədəniz sistemlərinin ixracı ölkənin müdafiə sənayesini xaricisiyasətin təsir vasitəsinə çevirib.
Ər-Riyadın “Vision 2030” strategiyası və Ankara iləsinerji
Səudiyyə Ərəbistanı üçün Türkiyə ilə yaxınlaşma “Vision 2030”proqramında təsbit olunmuş daxili modernləşmə kursuna tam uyğungəlir. Ər-Riyad başa düşür ki, iqtisadi diversifikasiya sabitregional təhlükəsizlik mühitindən keçmədən mümkün deyil. Həmçinin,krallıq artıq tək xarici təminatçı – ABŞ-dən asılılığı azaltmaqniyyətindədir.
Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanına bir sıra mühüm üstünlüklər təqdimedir: müasir hərbi və kəşfiyyat imkanlarına çıxış, Qərb silahtədarükçülərinə alternativ, həmçinin müdafiə və yüksək texnologiyasahələrində ortaq istehsal zəncirləri qurmaq üçün platforma. Bununmüqabilində, Səudiyyə kapitalı inflyasiya, valyuta dalğalanmalarıvə iri infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi fonundaTürkiyə üçün sabitləşdirici amilə çevrilir.
ABŞ-nin “gizli dəstəyi” və idarə olunan muxtariyyət modeli
Amerika faktoru bu prosesdə dolayı dəstək formatında özünügöstərir. Ankara ilə Vaşinqton arasında dialoqun istiləşməsiTürkiyə–Səudiyyə yaxınlaşması ilə eyni vaxta təsadüf edir. Bu,ABŞ-nin “idarə olunan muxtariyyət” modelinə keçdiyini nümayişetdirir – yəni regional müttəfiqlər daha çox hərəkət azadlığı əldəedir, lakin ümumi istiqamətlər ABŞ maraqları ilə ziddiyyətə düşmür.Vaşinqton Türkiyənin çoxvektorlu siyasətini və Rusiya, Çinlədialoqunu qəbul edir, təki bu kurs Qərbin əsas maraqlarına zərbəvurmasın.
Enerji və logistika geoiqtisadiyyatında yeniox
Formalaşmaqda olan Ankara–Ər-Riyad oxu artıq regionun enerji vənəqliyyat geoiqtisadi strukturuna təsir göstərməyə başlayıb.Türkiyə və potensial sabitləşmiş Suriya ərazisindən keçəcək qaz,elektrik və yük tranziti üzrə ortaq layihələr Fars körfəziölkələrini Avropa bazarlarına birbaşa birləşdirən alternativinteqrasiya modelini yaradır. Bu model tranzit xərclərini azaldır,rəqib marşrutların mövqelərini zəiflədir və Türkiyənin Avropa iləƏrəb yarımadası arasında əvəzolunmaz vasitəçi kimi rolunugücləndirir.
Nəticə: yeni regional balans
Bütün bu proseslər göstərir ki, Türkiyə–Səudiyyə yaxınlaşmasıartıq sadə diplomatik istiləşmə mərhələsini keçib və strukturxarakter alıb. Bu, həm regional, həm də qlobal nizamda dərindəyişikliklərin əlamətidir. Türkiyə Qərbin periferik müttəfiqiolmaqdan çıxaraq müstəqil güc mərkəzinə çevrilir, SəudiyyəƏrəbistanı isə maliyyə kapitalını strateji mövqe və xarici-iqtisaditəsir alətinə transformasiya edir.
Ankara–Ər-Riyad oxunun formalaşmasının nəticələri:balansların yenidən bölgüsü və regionun təkamülssenariləri
Türkiyə–Səudiyyə Ərəbistanı oxunun davamlı formalaşması bütünYaxın Şərq münasibətləri sisteminə çoxölçülü təsir göstərir – bu,həm əsas güclər arasında nüfuz bölgüsünü dəyişir, həm də regionalvə xarici oyunçular arasındakı qarşılıqlı əlaqə məntiqini yenidənqurur.
İran amili: birbaşa toqquşma olmadan strukturtəzyiq
Yeni Türkiyə–Səudiyyə oxu istər-istəməz İranın stratejimövqeyinə təsir göstərir. Amma hazırkı mərhələnin əsas özəlliyiondadır ki, burada açıq qarşıdurma xətti formalaşmır. Söhbət2010-cu illərin ortalarındakı anti-iran bloku kimi hərbibloklaşmadan yox, dəyişən regional şərait nəticəsində Tehran üçünstrateji manevr imkanlarının daralmasından gedir.
İran eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə məhdudiyyətlərlə üzləşir.Əvvəla, Türkiyənin Suriyada və Şimali İraqda hərbi-kəşfiyyatvarlığının güclənməsi İranın proksi qüvvələrinin sərbəst hərəkətimkanlarını azaldır. Eyni zamanda, Ankara ilə Ər-Riyadıntəhlükəsizlik və müdafiə sənayesi sahəsində dərinləşən əməkdaşlığısünni dövlətlər üçün yeni alternativ güc mərkəzi yaradır, bu isəonların Tehran və digər xarici oyunçular arasında taktiki balanssaxlama motivasiyasını zəiflədir.
Bununla yanaşı, Ankara məqsədli şəkildə İranla birbaşa rəqabətəgirməkdən çəkinir. Türkiyə iqtisadi əlaqələri, enerji əməkdaşlığınıvə diplomatik kanalları qoruyur, İran istiqamətini öz çoxvektorlusiyasətinin tərkib hissəsi kimi saxlayır. Bu mənada təzyiq daha çoxstruktur xarakter daşıyır – konfrontal deyil, lakin İranın təsirarealını daraldaraq regionda daha idarəolunan və sabit balansformalaşdırır.
İsrail: eksklüzivliksiz yeni reallığaadaptasiya
İsrail üçün Ankara–Ər-Riyad oxunun yaranması o deməkdir ki, o,sünni monarxiyalar və ABŞ ilə münasibətlərdə əvvəlki stratejieksklüzivliyinin bir hissəsini itirir. Amma bu yeni düzən İsrailintəhlükəsizliyinə birbaşa təhdid yaratmır. Səudiyyə Ərəbistanı, ABŞvasitəsilə aparılan ehtiyatlı yaxınlaşmaya baxmayaraq,münasibətləri institusionallaşdırmaqdan yayınır – çünki bu, onundiplomatik manevr imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Türkiyə də İsraillə mürəkkəb və ziddiyyətli münasibətlərtarixindən sonra praqmatik xətt tutur. Enerji, ticarət və logistikasahələrində koordinasiya kanallarını açıq saxlayır. Beləcə, İsrailyeni reallıqda hələ də mühüm oyunçu olaraq qalır, amma artıq yeganəmərkəz deyil – regionun arxitekturası çoxlaylı xarakter alır,təhlükəsizlik isə ikili alyanslar ətrafında deyil, kəsişən maraqlarvə qarşılıqlı asılılıqlar şəbəkəsi üzərində qurulur.
Rusiya amili: məhdud, amma sabit iştirak
Rusiya hələ də Yaxın Şərq siyasətində sistemli aktordur, ammaonun regional balanslara təsir imkanları tədricən azalır. AnkaraMoskvanı enerji, ticarət və Suriyadakı, eləcə də Cənubi Qafqazdakımünaqişələrin idarə olunmasında mühüm tərəfdaş kimi görür, lakinonu Qərbə alternativ kimi qəbul etmir.
Türkiyə Rusiya ilə dialoqu öz strateji muxtariyyətinigücləndirmək üçün alət kimi istifadə edir, eyni zamanda asılılıqdanyayınır və praqmatik balansı qoruyur. Bu isə Moskva üçün regionalsiyasətin “memarı” rolundan “adaptasiya edən iştirakçı” rolunakeçidi ifadə edir. Artıq Kreml Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı kimiyeni güc mərkəzlərinin təşəbbüsləri ilə hesablaşmağa məcburdur.
Qırmızı dəniz və Şərqi Aralıq dənizi: təsirin coğrafigenişlənməsi
Türkiyə–Səudiyyə yaxınlaşmasının ən az dəyərləndirilənnəticələrindən biri onun Qırmızı dəniz və Şərqi Aralıq dənizihövzələrinə proyeksiyasıdır. Qlobal təchizat zəncirlərindəkigərginlik fonunda dəniz kommunikasiya xətləri, limanlar və tranzitqovşaqları üzərində nəzarət xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Ankara və Ər-Riyadı birləşdirən maraqlar gəmiçiliyintəhlükəsizliyinin təminatı, enerji marşrutlarının qorunması vədestabilizasiya yaradan aktorların neytrallaşdırılmasını əhatəedir. Beləcə, Şərqi Aralıq dənizindən başlayaraq Süveyş kanalı vəQırmızı dənizə qədər uzanan təsir qövsü formalaşır – burada Türkiyəəməliyyat mərkəzi, Səudiyyə Ərəbistanı isə maliyyə-institusionaldayağı rolunda çıxış edir. Gələcəkdə bu zona iki dövlətin iqtisadivə hərbi-siyasi koordinasiyasının əsas məkanına çevrilə bilər,onları yeni Yaxın Şərq arxitekturasının sistemli oyunçularınaçevirərək.
İnkişaf ssenariləri
Ssenari 1. İnstitusional ox. Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanılayihə əsaslı əməkdaşlıqdan çıxaraq təhlükəsizlik, müdafiə sənayesivə infrastruktur sahəsində davamlı koordinasiya mexanizmləriyaradır. Daimi birgə formatların – koordinasiya şuraları,hökumətlərarası komitələr, kəşfiyyat məlumatı mübadiləsikanallarının – formalaşması mümkündür. ABŞ bu prosesi özününbirbaşa iştirakını azaltmaq üçün “idarə olunan balans” modeli kimidəstəkləyir. Ehtimal: orta–yüksək.
Ssenari 2. Məhdud tərəfdaşlıq. Yaxınlaşma davam edir, amma taminstitusionallaşmaya çevrilmir. Hər iki tərəf müstəqil siyasətyürütməyə davam edir, ABŞ, Çin, Rusiya və digər regional bloklararasında balans yaradır. Əməkdaşlıq çevik, tranzaksion xarakterdaşıyır və konkret sahələrdə – enerji, nəqliyyat, müdafiə tədarükü– cəmlənir. Ehtimal: qısamüddətli dövrdə yüksək.
Ssenari 3. Fraqmentasiya. Xarici böhranlar, daxili iqtisadigərginlik və ya regional siyasət məsələlərində fikir ayrılıqlarıAnkara–Ər-Riyad oxunun zəifləməsinə gətirə bilər. Əməkdaşlıq yalnızbəzi sahələrdə – enerji və investisiyada – qalacaq, lakin stratejikoordinasiya azalacaq. Ehtimal: aşağı, lakin tam istisnaedilmir.
Strateji nəticə
Ankara–Ər-Riyad oxunun formalaşması Yaxın Şərqinpost-amerikamərkəzli, lakin antiamerikan olmayan regional nizammodelinə keçidini əks etdirir. Yeni güc konfiqurasiyasımərkəzləşmədən uzaq, çoxşəbəkəli qarşılıqlı asılılıqlara əsaslanırvə regional muxtariyyət mərkəzlərinin rolunu artırır.
Türkiyə hərbi təhlükəsizlik, tranzit və geo-iqtisadiyyatıbirləşdirən müstəqil oyunçu kimi mövqeyini möhkəmləndirir, SəudiyyəƏrəbistanı isə maliyyə və investisiya potensialını uzunmüddətlitəsir alətinə çevirir.
Əsas yeni reallıq bundan ibarətdir ki, regionun sabitliyi artıqxarici təminatçılar tərəfindən deyil, bir-birindən asılı, lakinmuxtar dövlətlərin praqmatik maraqlar balansı əsasında formalaşır.Bu isə Yaxın Şərqin yeni arxitekturasını müəyyənləşdirir – buradagüc toplanmır, paylanır və sabitlik mürəkkəb, amma çevik tarazlığınməhsuluna çevrilir.
