Yaxın Şərqdə baş verən son hadisələr fonunda İranın molla rejimi Azərbaycana qarşı əvvəllər də səsləndirdikləri ittihamları yenidən səsləndirməyə başlayıb.
Deyirlər ki, Azərbaycan İranın mövcud geosiyasi qarşıdurmalarında Tehrana lazımi dəstəyi göstərmir. Halbuki tarixə və faktlara nəzər saldıqda tam fərqli mənzərə ortaya çıxır. Son otuz ildən artıq dövrdə Azərbaycan torpaqlarının işğalı, Qarabağ müharibələri və regiondakı proseslər zamanı İranın davranışı bu gün səsləndirilən ittihamlarla ciddi ziddiyyət təşkil edir.
Birinci Qarabağ müharibəsi illərində Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını işğal etdiyi dövrdə İran rəsmi olaraq neytral mövqe nümayiş etdirməyə çalışsa da, faktiki vəziyyət fərqli idi. Həmin dövrdə Ermənistan iqtisadi və logistika baxımından ciddi blokada şəraitində idi və regionda onun əsas nəfəs yollarından biri məhz İran üzərindən keçirdi. Ermənistanın enerji, ticarət və nəqliyyat əlaqələrinin mühüm hissəsi İran vasitəsilə təmin edilirdi. Bu isə işğalçı dövlətin iqtisadi cəhətdən ayaqda qalmasına və müharibəni davam etdirməsinə dolayısı ilə dəstək verən əsas amillərdən biri sayılırdı. Azərbaycanın torpaqları işğal altında olduğu halda İranın Ermənistanla iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrini genişləndirməsi Bakıda haqlı narazılıq doğururdu.
İllər keçdikcə bu münasibətlər daha da dərinləşdi. İran və Ermənistan arasında müxtəlif enerji və infrastruktur layihələri həyata keçirildi, ticarət dövriyyəsi artdı, sərhəd keçidləri genişləndirildi. Bu proseslərin baş verdiyi dövrdə Azərbaycan torpaqlarının 20 faizi hələ də işğal altında idi və yüz minlərlə azərbaycanlı öz yurdlarından didərgin düşmüş vəziyyətdə yaşayırdı. Buna baxmayaraq, Tehran Ermənistanla əlaqələrini strateji səviyyədə inkişaf etdirməyə davam edirdi.
2020-ci ildə baş verən 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı da İranın davranışı Azərbaycan cəmiyyətində geniş müzakirə mövzusu oldu. Müharibə dövründə sosial şəbəkələrdə və mediada İran ərazisindən Ermənistana doğru müxtəlif növ yüklərin daşınması ilə bağlı görüntülər yayıldı. Həmin görüntülərdə yanacaq və digər logistika vasitələrinin İran ərazisi vasitəsilə Ermənistana daşındığı iddia edilirdi. Rəsmi Tehran bu məlumatları müxtəlif izahlarla təkzib etməyə çalışsa da, cəmiyyətdə yaranmış suallar uzun müddət gündəmdə qaldı.
Bununla yanaşı, Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı başqa bir həssas məsələ də diqqət çəkir. İşğal illərində Azərbaycanın tarixi və dini abidələri ciddi dağıntılara məruz qalmışdı. Qarabağda yüzlərlə məscid ya dağıdılmış, ya da təhqiredici şəkildə istifadə olunmuşdu. Azərbaycan əraziləri azad edildikdən sonra isə Şuşa şəhərində yerləşən bəzi məscidlərin bərpası ilə bağlı mübahisələr ortaya çıxdı. Həmin bərpa prosesində məscidlərin memarlıq üslubunun dəyişdirilməsi və onların guya “fars memarlığı” kimi təqdim olunması Azərbaycan cəmiyyətində ciddi narazılıq doğurdu. Bu proseslərdə İranla əlaqəli bəzi dairələrin iştirak etdiyi iddiaları geniş müzakirə edildi və bu məsələ ölkədə böyük rezonans yaratdı.
Bütün bunların fonunda bu gün Azərbaycana qarşı səsləndirilən “İrana dəstək vermir” ittihamları bir çoxları üçün paradoksal görünür. Çünki Azərbaycan illərlə öz torpaqlarının işğalı ilə üzləşdiyi dövrdə bəzi regional aktorların fərqli siyasi mövqe tutduğunu açıq şəkildə müşahidə edib. Bu səbəbdən də Azərbaycanın xarici siyasəti ilk növbədə öz milli maraqlarına əsaslanır və ölkə regional proseslərdə balanslı mövqe tutmağa çalışır.
Azərbaycan uzun illər ərzində regionda sabitliyin qorunmasını, dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipini və qarşılıqlı münasibətlərdə bərabərliyi müdafiə etdiyini dəfələrlə bəyan edib. Qarabağ müharibəsinin nəticələri regionda yeni siyasi reallıq formalaşdırıb və Azərbaycan bu mərhələdə əməkdaşlıq və inkişaf gündəliyini irəli sürməyə çalışır. Bununla belə, tarixdə baş verən hadisələr və müxtəlif dövlətlərin həmin dövrlərdə tutduğu mövqelər də cəmiyyətin yaddaşından silinmir.
Bu baxımdan, bu gün Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamları qiymətləndirərkən regionun yaxın tarixini və Qarabağ münaqişəsi dövründə baş vermiş prosesləri də nəzərə almaq vacibdir. Tarix göstərir ki, beynəlxalq münasibətlərdə yaddaş çox mühüm rol oynayır və dövlətlər öz siyasi qərarlarını məhz bu təcrübələrə əsaslanaraq formalaşdırırlar.
Əli Səfərli,
NOCOMMENT.az
