Altı üzvdən ibarət Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (KƏŞ vəya ingilis dilində GCC) tez-tez əməkdaşlıq məsələsində çətinlik çəkir. Ortaq valyuta və Ərəbistan yarımadası boyunca dəmir yolu layihələri on illərlə gecikir. Xarici siyasət mübahisələri monarxlar arasında illərlə davam edən gərginliklərə səbəb olub. Banker.az xəbər verir ki, “The Economist” jurnalının yaxın vaxtlarda dərc etdiyi məqalədə bunlar qeyd edilir
Son on gün ərzində isə müharibə travmatik bir konsensus yaratdı. 28 fevral tarixində Amerika və İsrail İranı hücum edəndən sonra, 2 000-dən çox İran raketi və dronu Körfəz ölkələrinə atılıb. Ağrı bərabər paylanmayıb—indiyə qədər İran hücumlarının yarısından çoxu Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə yönəlib, Oman isə yalnız bir neçə dəfə hədəfə alınıb—amma təsir hər yerdə hiss olunub. Ən son dron hücumlarından biri, 9 mart tarixində, Bəhreynin yeganə neft emalı zavodunu vurub, 32 nəfər yaralanıb və dövlət nəzarətindəki neft şirkəti “fors major” elan edib.
Lakin cavabın necə veriləcəyi barədə heç bir birlik yoxdur. Bu, yalnız dövlətlər arasında uzunmüddətli ixtilaflara görə deyil, həm də onların daxilindədir: bəziləri ehtiyatlı olmağı tövsiyə edir, digərləri isə qarşılıq vermək istəyir. Körfəz ölkələri müharibənin tərəflərinə—özlərinə belə—inanmadıqları üçün iflic olub.
Jurnal Amerikadan başlayaq bildirir ki, Donald Tramp (İsrail daxil olmaqla) İranı vurmazdan əvvəlki aylarda, KƏŞ-in bütün altı üzvü ondan bunu etməməsini xahiş edib. Müharibənin qaçılmaz görünməyə başladığı zaman isə bəziləri əlavə şərt qoydu: “Əgər edəcəksənsə, düzgün et”. Onlar qorxurdu ki, Amerika onları münaqişəyə sürükləyəcək, amma İslam Respublikasını yaralı halda saxlayacaq.
Son on gün ərzində Trampın dedikləri onları sakitləşdirməyib. “The Economist” əlavə edib ki, Körfəz rəhbərləri bilirlər ki, o “etibarsız ola bilər”. Bir il əvvəl Tramp Riyadda müdaxiləçilərinə Yaxın Şərqi “bərbad etməkdə” ittiham etmişdi və 2019-cu ildə İranın Səudiyyə neft obyektlərinə hücumuna reaksiyasız qalmışdı. Həmçinin Amerikadakı sorğular göstərir ki, əksəriyyət müharibəyə qarşıdır və prezidentin təsdiq reytinqi 38%-dir.
Beləliklə, ehtiyatçılar üçün müharibəyə qoşulmaq qəbulolunmaz risk kimi görünür: Körfəz ölkələri yalnız hədəfə çevrilib, Amerika isə qısa müddətdən sonra geri çəkilə bilər. Bəzi rəsmilər İslam Dövlətinə qarşı on il əvvəl qurulan koalisiya kimi bir ittifaq yaratmağı düşünür, bunu Trampı məcbur etmək və digər müttəfiqləri cəlb etmək yolu kimi görür. Lakin çoxvektorlu siyasəti sevməyən bir prezidentlə bu çətin görünür.
Eyni zamanda, dərgi heç vaxt yüksək olmayan İranın etibarının tamamilə yoxa çıxdığına da diqqət çəkir. Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ müharibədən əvvəl illərlə İslam Respublikası ilə əvvəllər düşmən münasibətlərini yaxşılaşdırmaq üçün çalışmışdı, Qətər isə uzun müddətdir onunla dost münasibət saxlayırdı. Buna baxmayaraq, hamısına hücum edildi. Körfəzdə daha sərt mövqedə olanlar üçün ehtiyat məsələsi sadəlövhlük kimi görünür. İndiyədək onları qorumağa yetməyib. Müharibə davam etdikcə, İran ehtimal ki, hücumlarını artıracaq. İslahatçı İran prezidenti Məsud Pezeşkian və digər rəsmilərdən gələn barış mesajları isə heç bir nəticə verməyib.
HÜCUMLA ÜZLƏŞƏN KÖÖRFƏZ ÖLKƏLƏRİ:
İqtisadyönümlü dərgi qeyd edir ki, Körfəz ölkələri həmçinin müharibə bitəndən sonra nə olacağı barədə narahatdır. Tutaq ki, ölkə bütöv qalacaq, amma İran ehtimal ki, ağır Amerikan sanksiyaları altında qalacaq və rejim milyardlarla dollar zərərlə üzləşəcək. O, Körfəz ölkələrini hədələmək üçün dron hücumlarına davam edə və ya Fars körfəzində gəmilərə zərər verə bilər. İndidən hərəkət etməyi təklif edənlər hesab edirlər ki, hələ Amerika onların müdafiəsinə fokuslanarkən, İranı göstərmək və Körfəz ölkələrinin geri vura biləcəyini nümayiş etdirmək vacibdir.
İsrailin rolu isə əlavə mürəkkəblikdir. 8 martda bir neçə israilli jurnalist eyni anda BƏƏ-nin İranın dəniz suyunu duzuslaşdırma zavoduna hücum edərək müharibəyə qoşulduğunu yazdı. Onların sübut olunmamış xəbərləri adını açıqlamayan “israilli mənbə”yə istinad edilirdi. BƏƏ dərhal inkar etdi. Müdafiə rəsmisi Əli əl-Nuaimi “bu saxta xəbərdir” deyə açıqlama yayıb.
İsrail jurnalistlərinin Körfəz ölkələri haqqında belə iddiaları ilk dəfə deyildi. Beş gün əvvəl Qətərin İranı vurduğu iddia edilmişdi. O da inkar edildi. Üçüncü bir Körfəz ölkəsinin rəsmisi bunun “çirkin oyun” olduğunu deyib. Jurnal qeyd edir ki, İsrail KƏŞ-in hərbi hərəkətlərini göstərən xəbərlərlə artıq bir nəticəni zorla yaratmağa çalışır. Bu regionda geniş yayılmış baxışa çevrilir və hətta bəzi müdaxiləçiləri də narahat edir.
Son məsələ daxili siyasətdir. Körfəz ölkələri monarxiyalar olsa da, ictimai rəyı nəzərə almadan qala bilməzlər. Bəhreyn xüsusi narahatlıq doğurur. 2011-ci ildə baş verən kütləvi etirazlar Bəhreyn polisi və digər Körfəz ölkələrinin ordusu tərəfindən amansızca yatırıldı. Bu narazılıqlar hələ də qalır. İranın Bəhreynə etdiyi hücumların bəzilərində, çəkənlər hücumlara sevinclə baxırdı. Bəhreyn və ya digər Körfəz ölkələri müharibəyə qoşularsa, yeni etirazlar baş verə bilər.
Biznes icması da narazılıq etməyə başlayır. Dubayda milyarder daşınmaz əmlak maqnatı Xələf əl-Habturr sosial mediada müharibəyə bir neçə tənqid yazıb, Amerikadan Körfəzi təhlükəyə sürükləməsini günahlandırıb, amma sonradan silib. Onun yazıları BƏƏ-nin paytaxtı Əbu-Dabi ilə kommersiya mərkəzi Dubay arasında uzunmüddətli fərqlərə toxunur. Əvvəlki şəhər daha iddialı xarici siyasəti dəstəkləyir və İrani təhdid hesab edir, Dubay isə neytral qalmaq istəyir və tez-tez Amerikanın Maliyyə Nazirliyi tərəfindən İran pul yuyulmasını görməzdən gəlməkdə tənqid olunur.
“Müharibə uzandıqca, mübahisələr daha da qızışacaq”- deyə, The Economist yazıb.
