2029-cu ilə qədər Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu, yəni Orta Dəhliz üzrə konteyner daşımalarının həcmini 300 min TEU-ya çatdırmaq planlaşdırılır. Qazaxıstanın Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə bu marşrutla təxminən 77 min TEU konteyner daşınıb. Son illərin statistikası isə göstərir ki, marşrut üzrə ümumi yük daşımaları sürətlə artaraq son yeddi ildə 0,8 milyon tondan 4,5 milyon tona qədər yüksəlib. Eyni zamanda logistika proseslərinin optimallaşdırılması nəticəsində daşınma müddəti əvvəlki 28-32 gündən 13-17 günə qədər azalıb.
Transxəzər marşrutunun son illərdə sürətlə diqqət mərkəzinə çıxması qlobal logistika sistemində baş verən struktur dəyişiklikləri ilə birbaşa bağlıdır. Dünya ticarətinin əsas hissəsi uzun müddət Asiya ilə Avropa arasında dəniz nəqliyyatı vasitəsilə həyata keçirilib. Lakin pandemiya dövründə qlobal təchizat zəncirlərinin pozulması, logistika xərclərinin artması və geosiyasi faktorlar alternativ nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyətini artırıb. Bu kontekstdə Çin ilə Avropa arasında yük daşımaları üçün yeni quru və multimodal dəhlizlər formalaşmağa başlayıb və Orta Dəhliz həmin marşrutların ən mühüm elementlərindən biri kimi çıxış edir.
Statistik göstəricilər də bu tendensiyanı təsdiqləyir. 2019-cu ildə Transxəzər marşrutu ilə daşımaların həcmi 759 min ton təşkil etdiyi halda, 2024-cü ildə bu rəqəm 4,4 milyon tona çatıb. Bu artım yalnız logistika həcminin genişlənməsi deyil, həm də marşrutun tədricən qlobal ticarət sisteminə inteqrasiya olunmasının göstəricisidir. Beynəlxalq nəqliyyat araşdırmalarına görə, Asiya ilə Avropa arasında illik konteyner daşımalarının ümumi həcmi 20 milyondan çox TEU təşkil edir. Bu baxımdan Orta Dəhlizin potensialı hələ tam reallaşmamış böyük logistika bazarını əhatə edir.
Marşrutun inkişafında əsas rol oynayan amillərdən biri multimodal nəqliyyat modelinin formalaşdırılmasıdır. Transxəzər dəhlizi Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya qədər uzanan inteqrasiya olunmuş logistika zənciridir. Bu sistemdə dəmir yolu, dəniz və avtomobil nəqliyyatı vahid logistika modelində birləşdirilir. Qlobal logistika praktikasında multimodal daşımalar həm nəqliyyat xərclərini optimallaşdırmaq, həm də çatdırılma müddətini azaltmaq baxımından ən səmərəli mexanizmlərdən biri hesab olunur.
Daşınma müddətinin 28-32 gündən 13-17 günə qədər azalması da marşrutun rəqabət qabiliyyətini artıran əsas faktorlardan biridir. Beynəlxalq logistika bazarında vaxt amili xüsusilə yüksək dəyərli və sürətli çatdırılma tələb edən məhsullar üçün kritik rol oynayır. Elektronika, sənaye komponentləri və texnoloji avadanlıqlar kimi malların daşınmasında daha qısa logistika müddəti şirkətlər üçün mühüm üstünlük yaradır. Bu səbəbdən Avropa və Asiya şirkətləri alternativ tranzit marşrutlarına getdikcə daha çox maraq göstərir.
Gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və “bir pəncərə” prinsipinin tətbiqi də logistika səmərəliliyini artıran institusional addımlar sırasındadır. Qlobal nəqliyyat təcrübəsi göstərir ki, logistika dəhlizlərinin effektiv fəaliyyəti yalnız fiziki infrastrukturdan deyil, həm də koordinasiya olunmuş idarəetmə sistemindən asılıdır. Rəqəmsal gömrük sistemləri və tranzit prosedurlarının harmonizasiyası marşrut boyunca yük axınının daha sürətli və fasiləsiz hərəkətini təmin edir.
