1917-ci ildə yaradılmış sovet xüsusi xidmət orqanı olan Fövqəladə Komissiyanın (ÇK - Çrezvıçaynaya Komissiya) əməkdaşı (çekist) özünün ölümünü quraşdırıb, sonra bütün şəhərləri və kəndləri gizli gəzib. Lakin onun ən böyük düşməni SSRİ-nin Baş Dövlət Təhlükəsizliyi komissarı Lavrenti Beriya olub. Hətta Stalin onun tapılmasını şəxsi məsələyə çevirib və bununla bağlı da xüsusi göstəriş verib. Söhbət Aleksandr Uspenskidən gedir.
Azreform.info xəbər verir ki, SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının yüksək rütbəli zabiti, III dərəcəli dövlət təhlükəsizliyi komissar (1938), komissarlığın Moskva vilayəti üzrə rəis müavini, Orenburq vilayəti üzrə idarəsinin rəisi və Ukrayna SSR-in xalq daxili işlər komissarı vəzifələrində işləyən Uspenski “xüsusi üçlüyü”ün üzvü olub. SSRİ-də “Böyük terror”un təşkilində fəal iştirak edib.
1902-ci ildə dünyaya göz açan Aleksandr İvanoviç orta məktəbi bitirdikdən sonra ilahiyyat da daxil olmaqla üç fərqli peşə məktəbində oxuyub. Karyerasına katib kimi başlasa da, iş və vəzifələrini dəyişib. Nəticədə “Böyük terror”un təşkilatçılarından birinə çevrilib.
O günlərdə hadisələr çox sürətlə gedib, zamanlar gərgin keçib. Qapının nə vaxt döyüləcəyi məlum olmayıb və vəzifəsindən asılı olmayaraq hamı qorxu içində yaşayıb. 1938-ci ilin payızından etibarən SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının bir çox rəhbərləri həbs olunub. SSRİ-nin Xalq Daxili İşlər Komissarlığına başçılıq edən Nikolay Yejovun təsdiqlədiyi kimi, Uspenski növbəsinin çatacağını güman edib.
Gecənin bir yarısı Yejovdan Uspenskiyə zəng gəlib və komissar ona dindirilmə üçün paytaxta gəlməsi barədə göstəriş verib. Özü də, o, hara və nə vaxt gedəcəyinə dair qərarı özü verməlidir. Aleksandr İvanoviç işarəni gözəl başa düşüb. Hadisələr fonunda təbii ki, o, Moskvaya gedə bilməzdi. Hələ zəngdən bir neçə ay əvvəl Uspenski, Leninqrad Xalq Daxili İşlər Komissarlığının rəisi Mixail Litvin və Yejov görüşüblər. Yejov dostlarına bütün istintaq işlərinin dərhal başa çatdırılmasının vacibliyini deyib. Litvin düşünüb ki, əgər həbs olunmaqla hədələnsə, özünü öldürməyə üstünlük verəcək. Uspenski isə başqa plan üzərində düşünüb. O lazım gələrsə, ölümünü quraşdıracaq və sonra da sakitcə hər hansı əyalətdə gizlənəcəkdi.
O zaman bütün Xalq Daxili İşlər Komissarlığının bütün rəhbərliyi barədə araşdırma aparılıb. Stalin “qayda-qanun” yaratmaq bacarığını nümayiş etdirmək və insanlara özünü günahsız göstərmək üçün bütün liderləri həbs etdirməyi planlaşdırıb. Plan öz axarı davam edib. Halbuki bütün əmrlər və insanların öldürülməsi ilə bağlı kvotanı məhz Stalinin özü hazırlayıb və təsdiqləyib. Başqa sözlə, günahkarlar hər şeyə görə cavab verməli idilər, yəni edam edilməliydilər. Dəlil saxlamaq “ata”nın özünə ziyan olub.
Hər şeyi gözəl anlayan Aleksandr İvanoviç vida məktubu yazıb və cəsədinin Dnepr çayında tapılacağını bildirib. Qoy onu orada axtarsınlar. Amma o, “vida məktubunu” evində deyil, ofisində qoyub. Yenidən evə qayıdan İvanoviç mühafizəçilərə deyib ki, bir dostunu görməyə gedəcək və onu yola salmağa ehtiyac yoxdur, lazım gələrsə, özü əlaqə saxlayacaq. Yalnız ertəsi gün qeyd aşkar edilib və nəticədə Uspenskinin işdə və ya evdə olmaması aydınlaşıb. Onun məktubuna inanmayıblar. Qaçağın axtarışının təşkili barədə əmr verilib. Lakin o, artıq uzaqda olub. Stalin şəxsən Beriya ilə əlaqə saxlayıb və onun mümkün qədər tez tapılması barədə göstəriş verib.
Çekist gecə Voronejdən qatara minib Kurska gedib. Daha sonra Arxangelsk və Kaluqadan keçərək paytaxta qayıdıb və dostu Larisa Matsonun evində, Moskva bölgəsində yaşayıb. Larisanın əri də elə həmin il, bir neçə ay əvvəl edam olunub. Onlar izlərin itirmək üçün birlikdə Muroma köçüblər.
Qadın xəstəxana direktoru işləyib, Aleksandr İvanoviç isə evdən işləyən yazıçı kimi davranıb. Lakin bu uzun müddət davam etməyib. Yaza qədər onun əmanətləri qurtarıb və Matson dostunu saxlamaq istəməyib. Bundan əlavə, qadın onu gizlətməklə həyatını təhlükəyə atıb. Uspenski yenidən qaçmağa başlayıb. O, şəhərdən şəhərə gəzib, heç yerdə uzun müddət qalmayıb. Ucuz restoranlarda yemək yeyib və izdihamlı qatar vaqonlarında gəzib. Əvvəlki rahatlıqları yalnız keçmişdə qalıb.
Sonda hərisliyi onun başına bəla olub. Qızıl mədənlərinə gedən kimi orada həbs olunub. Bir il davam edən qaçaq həyatı 16 aprel 1939-cu ildə yekunlaşıb. Həbsindən sonra məhkəmə prosesi başlayıb və 1940-cı ilin yanvarında Aleksandr İvanoviç edam edilib.
Yeri gəlmişkən, Aleksandr İvanoviç qaçdıqdan sonra həyat yoldaşı da dərhal tutulub və 1940-cı ilin yazında edam edilib.(musavat)
