Ötən gün İran ərazisindən Türkiyə istiqamətində üçüncü raketinin atılması xəbəri regionda diqqəti yenidən Ankara–Tehran xəttinə yönəldib. Bu hadisə təkcə iki ölkə arasındakı münasibətlər baxımından deyil, ümumilikdə Yaxın Şərqdə formalaşan geosiyasi balans üçün də ciddi suallar doğurur. Əsas müzakirə mövzusu isə budur: Türkiyə buna cavab verə bilərmi və baş verənlər iki ölkə arasındakı münasibətləri hansı istiqamətə aparacaq?
Türkiyə regionun ən güclü hərbi dövlətlərindən biri hesab olunur və rəsmi Ankara öz təhlükəsizliyinə yönələn hər hansı təhdidə cavab vermək hüququnu dəfələrlə vurğulayıb. Bu baxımdan Türkiyənin mümkün reaksiyası müxtəlif formada ola bilər. Birinci variant diplomatik kanalların işə salınmasıdır. Türkiyə belə hallarda adətən əvvəlcə diplomatik etiraz, beynəlxalq təşkilatlara müraciət və regional müttəfiqlərlə məsləhətləşmə yolu ilə məsələni gündəmə gətirməyə çalışır. Bu, həm beynəlxalq hüquqa uyğun davranış kimi təqdim olunur, həm də hərbi eskalasiyanın qarşısını almağa xidmət edir.
Lakin digər tərəfdən Türkiyə son illərdə sərt təhlükəsizlik siyasəti yürüdən ölkə kimi də tanınır. Suriyada, İraqda və digər bölgələrdə həyata keçirilən əməliyyatlar göstərib ki, Ankara təhlükəsizlik məsələlərində bəzən birbaşa hərbi addımlara da əl ata bilir. Əgər raket hücumlarının Türkiyə ərazisinə real təhlükə yaratdığı və ya təkrarlandığı qənaəti formalaşarsa, Ankara məhdud hərbi cavab variantını da nəzərdən keçirə bilər. Bu isə regionda gərginliyi daha da artıra biləcək bir ssenaridir.
Mövzu ilə bağlı Türkiyənin Azərbaycandakı keçmiş hərbi attaşesi, ehtiyatda olan general Yücel Karauz Musavat.com-a danışıb:
"Bəli, Türkiyə cavab verə bilər. Amma indiki mərhələdə ən real cavab forması birbaşa genişmiqyaslı hərbi zərbə yox, daha çox hava-müdafiə sərtləşdirilməsi, diplomatik təzyiq, NATO koordinasiyası və məhdud çəkindirici tədbirlər kimi görünür.
Bu, Ankaranın qarşısında iki paralel xətt açır. Birinci xətt suverenlik və çəkindirmə xəttidir: Türkiyə öz hava məkanına yönələn raketləri “qəbuledilməz” sayır və bunun təkrarı halında əlavə tədbir görəcəyini açıq deyib. İkinci xətt isə eskalasiyanı nəzarətdə saxlamaq xəttidir. Prezident Ərdoğan və xarici siyasət rəhbərliyi region müharibəsinin genişlənməməsi üçün diplomatik kanalların açıq qalmasını müdafiə edir. Yəni Ankara həm sərt xəbərdarlıq edir, həm də “tam qarşıdurma” qapısını açmır"
Generalın fikrincə, Türkiyənin mümkün cavabı 4 pillədə formalaşa bilər:
1.Hərbi-texniki cavab
Ən yaxın və real addım budur. Türkiyə artıq NATO sistemlərinə söykənərək raketlərin qarşısını alır. Reuters yazır ki, Kürecik radarı və bölgəyə yerləşdirilən əlavə Patriot imkanları burada mühüm rol oynayır. Bu isə o deməkdir ki, Ankara ilk növbədə “vurulana cavab vurmaqdan” əvvəl “yenidən keçə bilməyəcəksiniz” mesajını gücləndirir.
2.Diplomatik-siyasi cavab
Ankara Tehrana nota, sərt xəbərdarlıq, yüksək səviyyəli telefon diplomatiyası və beynəlxalq platformalarda məsuliyyət yükləmə yolunu seçə bilər. Hakan Fidanın 10 mart danışığında İran tərəfinə hava məkanının pozulmasının qəbuledilməz olduğu birbaşa çatdırılıb. Bu, Türkiyənin hələlik “idarə olunan təzyiq” xəttində qaldığını göstərir.
3.Məhdud çəkindirici əməli addımlar
Əgər belə insidentlər davam etsə, Türkiyə sərhəd xəttində və cənub hava məkanında daha sərt qaydalar tətbiq edə, bölgədə hərbi hazırlıq səviyyəsini yüksəldə, bəzi obyektləri gücləndirilmiş qoruma rejiminə keçirə bilər. Bu, birbaşa İran ərazisinə zərbə demək deyil, amma “təhlükənin qiymətini artırmaq” deməkdir.
4.Son çarə kimi birbaşa cavab
Bu variant tam istisna deyil, amma hazırkı tabloya görə ən az ehtimallıdır. Çünki Türkiyə hazırda özünü ABŞ–İsrail–İran müharibəsinin ayrıca cəbhəsinə çevirmək istəmir. Erdoğan son günlərdə də müharibənin dayanmasının vacibliyini vurğulayıb və regionun bütövlükdə alova sürüklənməsindən narahatlığını dilə gətirib".
Yücel Karauz mövcud vəziyyətin iki ölkə münasibətlərinə təsirindən də danışıb:
"Qısa müddətdə Ankara–Tehran xəttində etimadın azalması qaçılmazdır. İranın “Türkiyəni hədəf almamışıq” deməsi gərginliyi tam söndürmür, çünki ardıcıl 3 insidentdən sonra Ankara bunu artıq təsadüfi texniki məsələ kimi görməyə bilər. Xüsusilə hər dəfə raketin Türkiyə istiqamətində aşkarlanması, niyyət olmasa belə, təhlükə faktını dəyişmir.
Orta müddətdə münasibətlər “qırılma” yox, daha çox soyuq təhlükəsizlik rəqabəti mərhələsinə keçə bilər. Yəni tərəflər ticarət, sərhəd, enerji və region diplomatiyasını tam dağıtmazlar, amma bir-birinə daha az güvənərlər. Türkiyə İran daxilində etnik və məzhəbi parçalanma ssenarilərinə qarşı olduğunu da açıq deyib; bu, Ankaranın Tehrana qarşı tam düşmən blokuna keçmək istəmədiyini göstərir.
Geosiyasi balans baxımından isə bu hadisələrin ən mühüm nəticəsi budur:
Türkiyə artıq münaqişənin kənar müşahidəçisi deyil, təhlükəsizlik baxımından birbaşa təsirlənən aktora çevrilir. Bu, NATO-nun Türkiyə üzərindən bölgədə daha görünən rol almasına, İranın isə Türkiyə ilə münasibətdə daha ehtiyatlı, amma eyni zamanda daha şübhəli davranmasına yol aça bilər. Əgər bu insidentlər təkrarlansa, Ankara bunu artıq təkcə hava məkanı pozuntusu kimi yox, strateji çəkindirməyə test kimi oxuya bilər".
Xalidə Gəray
Musavat.com
