Fars körfəzində gərginliyin artması qlobal enerji bazarlarında ilk sarsıntıları artıq hiss etdirir.
Yeniavaz.comxəbər verir ki, “Middle East Monitor” nəşrinin yazdığına görə, münaqişə dərinləşərsə, təsirləri təkcə neft qiymətləri ilə məhdudlaşmaya bilər və qlobal maliyyə sisteminin əsaslarına qədər uzana bilər.
Məqalədə qeyd olunur ki, təxminən yarım əsrdir beynəlxalq pul-kredit sistemi mühüm bir mexanizmə – qlobal enerji ticarətində ABŞ dollarının dominantlığına əsaslanır. Bu model “neft dolları sistemi” kimi tanınır və ABŞ maliyyə üstünlüyünün əsas sütunlarından biri hesab olunur.
Müəllif, professor Masli Malikin sözlərinə görə, bu sistem 1970-ci illərdəki geosiyasi dəyişikliklər fonunda formalaşıb və Amerika maliyyə gücünün qlobal iqtisadiyyatda mərkəzi rol oynamasına imkan verib. Lakin o hesab edir ki, İranla bağlı uzunmüddətli regional münaqişə bu sistem üzərində gözlənilməz təzyiq yarada bilər.
Məqalədə vurğulanır ki, söhbət dolların yaxın zamanda çökməsindən getmir. Lakin Fars körfəzində geosiyasi qeyri-sabitlik beynəlxalq pul sistemində onsuz da baş verən dəyişiklikləri sürətləndirə bilər.
Tarixi kontekstə görə, neft dolları nizamı 1971-ci ildə ABŞ-nin dolların qızıla konvertasiyasını dayandırması ilə Bretton Vuds sisteminin süqutundan sonra formalaşıb. 1974-cü ildə Vaşinqton və Səudiyyə Ərəbistanı arasında əldə olunan razılaşmaya əsasən, Səudiyyə neftinin ixrac qiymətləri yalnız dollarla müəyyən edilirdi və artıq neft gəlirləri əsasən ABŞ maliyyə bazarlarına yönləndirilirdi. Qısa müddət sonra digər neft ixrac edən ölkələr də bu praktikaya qoşuldular.
Nəticədə dünya iqtisadiyyatında güclü maliyyə dövriyyəsi yarandı: enerji idxal edən ölkələr neft almaq üçün dollar ehtiyatları toplamalı oldu, neft ixrac edən ölkələr isə əldə etdikləri böyük dollar gəlirlərini ABŞ banklarına və kapital bazarlarına yatırdılar.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatına görə, hazırda dollar qlobal valyuta ehtiyatlarının təxminən 58 faizini təşkil edir və dünya üzrə neft əməliyyatlarının böyük əksəriyyəti ABŞ valyutası ilə həyata keçirilir.
İqtisadi tarixçi Barri Eyçenqrinin fikrincə isə dolların üstünlüyü yalnız ABŞ iqtisadiyyatının gücündən deyil, həm də Amerika maliyyə bazarlarının yüksək likvidliyi və institusional etibarlılığından qaynaqlanır.
Bununla belə, ekspertlər bildirir ki, beynəlxalq pul sistemləri siyasi güc balansından ayrı mövcud ola bilməz. Siyasi iqtisadçı Robert Gilpinin yanaşmasına görə, qlobal iqtisadi qaydalar əsas geosiyasi güc strukturlarını əks etdirir və valyuta dominantlığı adətən siyasi liderliyi izləyir. Tarixdə Britaniya funt sterlinqinin qlobal maliyyədə aparıcı rol oynaması Britaniya İmperiyasının güclü dövrünə təsadüf etdiyi kimi, dolların yüksəlişi də ABŞ-nin İkinci Dünya müharibəsindən sonra qlobal liderə çevrilməsi ilə bağlıdır.