Bakı. Trend:
Müasir həyat ritmi, stress, texnologiyadan həddindən artıqistifadə və qeyri-sağlam həyat tərzi yuxu problemlərini cəmiyyətinən geniş yayılmış sağlamlıq şikayətlərindən birinə çevirib. Bir çoxinsan gecə yuxuya getməkdə çətinlik çəkir, səhər isə yorğun oyanır.Halbuki keyfiyyətli yuxu yalnız istirahət deyil, həm də beynin vəbədənin normal fəaliyyəti üçün həyati əhəmiyyət daşıyan birprosesdir.
Yuxu rejiminin pozulması immun sisteminin zəifləməsindən tutmuş,ürək-damar xəstəliklərinə və psixoloji problemlərə qədər bir çoxciddi nəticələrə səbəb ola bilər.
Trend bumövzuda Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutununnevroloqu Aygün İsayeva ilə müsahibəni təqdim edir.
- Aygün xanım, ilk olarq yuxu rejimi nədir və niyəvacibdir sualını cavablandıraq?
- Yuxu rejimi, gündəlik yuxu saatlarımızın və yuxu dövrlərimizintənzimlənməsi, müəyyən bir zaman cədvəli ilə uyğun olmasıdır. Burejim insanın sağlamlığı və ümumi rifahı üçün çox vacibdir. Yuxurejiminin düzgün qurulması bir neçə səbəbdən əhəmiyyətlidir. Yuxurejimi düzgün qurulduqda, bədən və beyin lazımi istirahətə sahibolur. Bu, enerjini bərpa etməyə, immun sistemini gücləndirməyə vəzehni funksiyaların yaxşı işləməsinə kömək edir. Yuxu rejimibədəndəki hormonların balansını qoruyur. Məsələn, düzgün yuxu dövrüböyümə hormonu və stress hormonlarının tənzimlənməsinə kömək edir.Yuxu, yaddaşın gücləndirilməsinə və yeni məlumatların öyrənilməsinəkömək edir. Yuxu zamanı beyin məlumatları emal edir və yaddaşdasaxlayır. Yuxu rejimi düzgün olduqda, insanların gündəlikfəaliyyətləri daha məhsuldar və diqqətli olur. Yuxusuzluq və yaqeyri-düzgün yuxu rejimi stressi, narahatlığı və digər psixolojiproblemləri artıra bilər. Yuxu, zehni və emosional sağlamlıq üçündə vacibdir. Yuxu rejiminin pozulması, yuxusuzluq və yaqeyri-düzgün yuxu, uzun müddət ərzində ciddi sağlamlıqproblemlərinə yol aça bilər. Buna görə də, yuxu saatlarının sabitolması və hər gün eyni saatda yatmağa çalışmaq çox vacibdir.
- Yuxusuzluq uzun müddət davam edərsə nə başverər?
- Yuxusuzluq uzun müddət davam edərsə, bir çox fiziki vəpsixoloji sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Bu, yalnızgündəlik həyatınızı deyil, ümumi rifahınıza da mənfi şəkildə təsiredə bilər. Yuxusuzluq immun sistemini zəiflədir, bu da bədənixəstəliklərə daha həssas edir. Davamlı yuxusuzluq, yüksək qantəzyiqi, ürək xəstəlikləri və digər ürək-damar problemləri riskiniartırır. Yuxusuzluq, aclıq və iştahı tənzimləyən hormonları pozur,bu da çəki artımına səbəb ola bilər. Bu, menstruasiya dövrü,insulin səviyyələri və digər bədən funksiyalarına təsir göstərir.Yuxusuzluq stress və narahatlıq səviyyələrini artırır, bu daemosional narahatlığa səbəb ola bilər. Depressiya əlamətləriningüclənməsinə və əhval-ruhiyyənin düşməsi ilə nəticələnir.Yuxusuzluq beyin funksiyalarını zəiflədir, konsentrasiya, yaddaş vəqərar qəbul etmə qabiliyyətinə mənfi təsir edir.
- Yuxu pozuntusunun müalicəsi varmı?
- Bəli, yuxu pozuntularının müalicəsi mümkündür. Müalicəüsulları pozuntunun növünə və səbəbinə bağlı olaraq dəyişir. Yuxupozuntuları müxtəlif səbəblərdən qaynaqlana bilər və buna görə dəmüalicə yanaşmaları fərqli olur. Yuxu pozuntularının müalicəsiadətən üç əsas yanaşmanı əhatə edir. Davranışsal müalicə (KoqnitivDavranış Terapiyası - CBT-i). Bu terapiya, yuxu pozuntuları üçünçox effektiv bir müalicə üsuludur. Koqnitiv davranış terapiyası(CBT-i), yuxusuzluğu və digər yuxu problemlərini müalicə etmək üçünxüsusi olaraq hazırlanmış bir psixoterapiya üsuludur. CBT-i, yuxuilə bağlı mənfi düşüncələri və davranışları dəyişdirməyə köməkedir. Bu terapiya yuxu təlimini, stress idarə etmə texnikalarını vərahatlama metodlarını öyrədir. CBT-i, xüsusilə uzun müddətyuxusuzluğu olan şəxslər üçün çox təsirli ola bilər. Medikamentozmüalicəyə (Dərman müalicəsi) gəldikdə isə bəzi hallarda, dərmanlaryuxu pozuntularının müalicəsində istifadə edilə bilər. Bununlabelə, dərmanlar yalnız qısa müddətli müalicə üçün və ya digərmüalicə üsullarının nəticə vermədiyi hallarda tövsiyə edilir. Yuxupozuntularını müalicə etmək üçün həyat tərzində bəzi dəyişikliklərdə çox faydalı ola bilər. Yuxu rejiminin tənzimlənməsi üçün hər güneyni vaxtda yatmaq və eyni vaxtda oyanmaq, bədən saatınıntənzimlənməsinə kömək edir. Gün ərzində fiziki fəaliyyət və idmanetmək yuxuya keçidi asanlaşdırır, lakin yuxudan əvvəl ağırməşqlərdən qaçınmaq vacibdir. Yuxudan əvvəl ağır yeməklərdən,kofein və alkollu içkilərdən uzaq durmaq faydalıdır.
- Yuxu rejimini tənzimləmək üçün düzgün qidalanmavacibdirmi?
- Bəli, yuxu rejimini tənzimləmək üçün qidalanma çox vacibdir.Yediyiniz və içdiyiniz qidalar yuxunuzun keyfiyyətinə və yuxuyakeçmə prosesinə birbaşa təsir göstərə bilər. Düzgün qida seçimi,yuxu ritminizi tənzimləməyə kömək edər və daha rahat bir yuxu təminedə bilər. Axşam yeməyini yüngül edin. Yuxudan əvvəl ağır və çoxkalorili yeməklərdən qaçınmaq, daha rahat yuxuya getməyinizə köməkedər. Yuxuya getmədən əvvəl çox şəkərli qidalar yemək, qanşəkərinin ani yüksəlməsinə səbəb ola bilər, bu da yuxusuzluğa yolaçar. İçməli mayeləri düzgün idarə edin. Axşam saatlarında çoxlumaye içməmək lazımdır, çünki bu, gecə yuxudan oyanmağa səbəb olabilər.
Yuxu rejiminizi tənzimləmək üçün, axşam yeməyini yuxudan ən az 2-3saat əvvəl yemək tövsiyə edilir. Yuxuya kömək edən qidalarıseçərək, bədənin rahatlanmasına və yuxuya keçid prosesinə dəstəkvermək mümkündür. Beləliklə, düzgün qida rejimi yuxu keyfiyyətinəmüsbət təsir göstərir. Həmçinin, yuxu gigiyenası və digər sağlamhəyat tərzi vərdişləri ilə birləşdirildikdə daha yaxşı nəticələrəldə edilə bilər.
- Yuxu pozuntuları genetik ola bilərmi?
- Yuxu pozuntuları müəyyən bir dərəcədə genetik faktorlardantəsirlənə bilər. Araşdırmalar göstərir ki, bəzi yuxu pozuntuları,məsələn, yuxusuzluq, yuxu apnesi, və narahat ayaq sindromu kimivəziyyətlər ailəvi olaraq daha çox görünür, genetik meyllilik bupozuntuların yaranmasında rol oynayır. Bəzi tədqiqatlar göstərirki, yuxusuzluq problemi olan insanlarda ailə üzvləri arasında dabənzər problemlər ola bilər. Bunun səbəbi, genetik olaraq bədəninyuxu-oyanma dövrünü (sirkadiyan ritmini) idarə edən mexanizmlərdəkidəyişikliklərdir. Yuxu zamanı nəfəsin qısa müddət dayandığıvəziyyət genetik olaraq ailələrdə görülür. Bu, bəzən nəfəsyollarının strukturunun genetik olaraq dar olması ilə əlaqədar olabilər.
- Yuxusuzluq depresiyaya yol aça bilərmi?
- Yuxusuzluq (insomniya) depressiyaya yol aça bilər və əksinə,depressiya da yuxusuzluğa səbəb ola bilər. Bu iki vəziyyət arasındaqarşılıqlı təsir mövcuddur, yəni biri digərini daha da pisləşdirir.Yuxusuzluq uzun müddət davam etdikdə, insanın fiziki və zehnisağlamlığına mənfi təsir edir. Yuxunun keyfiyyəti və müddətiazaldıqca, bədənin stressə qarşı dözümlülüyü azalır, emosionalvəziyyət pisləşir və gündəlik funksionallıq çətinləşir. Yuxuçatışmazlığı beyin funksiyalarını pozur, düşünmə qabiliyyətinizəiflədir, yaddaş problemləri yaradır və emosional vəziyyətipisləşdirir. Bu da, depressiyanın yaranmasına səbəb ola bilər.Yuxusuzluq, bədənin stres hormonu olan kortizolun səviyyəsiniartıra bilər. Yüksək kortizol səviyyəsi isə uzun müddət davamedərsə, depressiya riskini yüksəldir.
- Yuxusuzluq immun sisteminə necə təsiredir?
- Yuxusuzluq, immun sistemini mənfi şəkildə təsir edə bilər.Sağlam yuxu rejimi bədənin özünü bərpa etməsi, sağlamlığınıqoruması və funksiyalarını düzgün şəkildə yerinə yetirməsi üçünkritik bir vaxtdır. Uzun müddət davam edən yuxusuzluq, immunsisteminin fəaliyyətini zəiflədə və bədənin infeksiyalara qarşımüqavimətini azalda bilər. Yuxu zamanı bədən bir çox bərpaprosesini həyata keçirir, o cümlədən immun hüceyrələrininistehsalını artırır. Bu hüceyrələr, bədənin infeksiyalara vəxəstəliklərə qarşı müdafiə mexanizmlərini təmin edir. Yuxusuzluq,xüsusilə dərin yuxu mərhələlərinin pozulmasına səbəb olur və bu daimmun hüceyrələrinin funksiyasını zəiflədir. Yuxusuzluq, beyinfəaliyyətini və mərkəzi sinir sistemini pisləşdirə bilər. Sinirsisteminin zəifləməsi isə immun sisteminə mənfi təsir göstərəbilər, çünki sinir sistemi və immun sistem bir-birinə bağlıdır.Yuxu zamanı beyindəki sinir hüceyrələrinin bərpası və immun cavabıntənzimlənməsi baş verir. Yuxusuzluq, immun sisteminineffektivliyini ciddi şəkildə azaldır. Bu, bədənin infeksiyalara vəxəstəliklərə qarşı müqavimətini zəiflədir və ümumi sağlamlıqproblemlərinin yaranmasına səbəb olur. Uzun müddət yuxusuzluqyaşayan şəxslər, daha tez-tez xəstələnə və xəstəliklərin müalicəsidaha çətin ola bilər. Bu səbəbdən, sağlam bir immun sistemininqorunması üçün yuxu rejiminə diqqət yetirmək çox vacibdir. Yaxşıbir yuxu keyfiyyəti, həm fiziki, həm də zehni sağlamlıq üçünəhəmiyyətlidir.
Yuxu problemləri ilə qarşılaşan şəxslər mütəxəssis həkimləməsləhətləşməli və düzgün müalicə almalıdırlar. Yuxu pozuntularınınerkən diaqnozu və müalicəsi, daha yaxşı həyat keyfiyyəti vəsağlamlıq üçün vacibdir.
