Moderator.az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Yaxın Şərqdə elə bir mənzərə yaranıb ki, burada "sülh" sözü getdikcə daha az hallarda həqiqi sülh mənasına gəlir. İran ətrafında artan diplomatik fəallıq möhkəm nizamlanmanın anonsuna bənzəmir. Əksinə, bu mənzərə daha çox böyük güc oyununun iki raundu arasındakı qısa fasiləni xatırladır. Tərəflərin hər biri münaqişəni dayandırmağa deyil, növbəti zərbə ərəfəsində özü üçün mümkün qədər sərfəli mövqe tutmağa çalışır.
Məhz bu kontekstdə Vaşinqtonun Tehrana təqdim etdiyi 15 bəndlik saziş layihəsinə, bir aylıq atəşkəs barədə söhbətlərə, Pakistanın qəfil ön plana çıxmasına, İsrailin skeptik münasibətinə və İran rəhbərliyinin əsəbi reaksiyasına baxmaq lazımdır.
Baş verənlərin mahiyyəti birdir: ABŞ müharibəni idarəolunan formaya salmağa çalışır, amma İran üzərində strateji təzyiqdən əl çəkmir. Bu, klassik mənada diplomatiya deyil. Bu, diplomatiya görnüşündə qablaşdırılmış təzyiqdir. Bu, hərbi gücü, sanksiya şantajını, dəniz yollarına nəzarəti, İranın raket imkanlarının məhdudlaşdırılmasını və nüvə infrastrukturunun sökülməsini bir konstruksiyada birləşdirmək cəhdidir ki, sonradan bunu dünyaya "sülhə aparan yol" kimi təqdim etmək mümkün olsun. Amma Amerikanın tələblərinin məzmununa diqqətlə baxanda aydın olur ki, qarşımızda kompromis sənədi yox, Tehranda qaçılmaz olaraq İslam Respublikasını strateji özünüsilahsızlaşdırmaya məcburetmə cəhdi kimi qəbul ediləcək şərtlər paketi dayanır.
Bu hekayədə xüsusilə vacib olan məqam odur ki, ehtimal olunan razılaşmanın memarlığında kimlərin adı keçir. Mövcud məlumatlara görə, planın əsas müəllifləri kimi Stiven Uitkoff və Cared Kuşner göstərilir. Onların rolu təsadüfi deyil. Uitkoff ABŞ prezidenti Trampın xüsusi nümayəndəsidir, yəni təkcə diplomatiyaya yox, Ağ evin şəxsi siyasi iradəsinə bağlı fiqurdur. Kuşner isə Trampın yaxın çevrəsinə daxil olan, uzun illərdir Yaxın Şərq mövzuları ilə əlaqəli olan adamdır. Bu isə o deməkdir ki, söhbət xarici siyasət aparatının texniki təşəbbüsündən getmir. Söhbət birbaşa prezident strategiyasına bağlı layihədən gedir. Həmin strategiya isə son dərəcə soyuqqanlı və praqmatikdir: əvvəlcə şok və qorxu yaratmaq, sonra fasilə təklif etmək, həmin fasilə dövründə isə yeni siyasi nizamı qarşı tərəfə qəbul etdirmək.
Vaşinqton nə təklif edir? Zahirdən baxanda konstruksiya balanslı görünür. İrana bütün sanksiyaların ləğvi, Buşəhrdə dinc nüvə proqramının inkişafına Amerika dəstəyi və sanksiya rejiminin yenidən işə düşməsi riskinin aradan qaldırılması vəd olunur. Uzun müddət boğucu təzyiq altında qalan istənilən iqtisadiyyat üçün bu, ciddi təklif kimi səslənir. Onilliklərdir məhdudiyyətlərin basqısı ilə yaşayan İran sistemi üçün sanksiyaların götürülməsi və nüvə energetikasının beynəlxalq legitimləşməsi həqiqətən də böyük mükafat kimi görünə bilər. Amma yalnız paketin ikinci hissəsi - Amerikanın tələbləri üzə çıxana qədər.
Həmin tələblər nizamlanmadan çox siyasi tərksilah xarakteri daşıyır. Vaşinqton Hörmüz boğazının azad dəniz zonası statusunda qalmasını istəyir. İranın raket proqramının həm say, həm də uçuş məsafəsi baxımından məhdudlaşdırılmasını, istifadəsinin isə yalnız özünümüdafiə ilə sərhədlənməsini tələb edir. Toplanmış nüvə potensialının demontajını, nüvə silahı ilə bağlı istənilən ambisiyalardan tam imtinanı, İran ərazisində materialın zənginləşdirilməsinə qadağanı, bütün zənginləşdirilmiş materialın razılaşdırılmış qrafik üzrə MAQATE-yə təhvil verilməsini və Natanz, İsfahan, Fordo obyektlərinin məhv edilməsini tələb edir. Üstəlik, paketə MAQATE nəzarəti altında tam şəffaflıq, silahlı proksi qüvvələrə söykənən strategiyadan imtina, Yaxın Şərqdə bu tip qüvvələrin maliyyələşdirilməsi və silahlandırılmasının dayandırılması da daxil edilib. Başqa sözlə, ABŞ İrandan siyasətinin bir elementindən deyil, son onilliklərdə onun regional xəttini daşıyan təhlükəsizlik karkasının demək olar ki, hamısından vaz keçməyi istəyir.
Elə buna görə də indi əsas sual sazişin formal baxımdan mümkün olub-olmaması deyil. Əsas sual başqadır: İran rejimi buna siyasi və ideoloji baxımdan razılaşa bilərmi? Çünki raketlər, nüvə infrastrukturu, proksi sistemi, regiondakı strateji dərinlik Tehran üçün dekorativ element deyil, istəyə görə alver predmeti də deyil. Bu, onun sağqalma sütunudur. ABŞ və İsrailin hərbi üstünlüyünü, öz iqtisadiyyatının zəifliyini, texnoloji geriliyi və beynəlxalq təcridi məhz bu sistemlə kompensasiya edib. Tehran zənginləşdirmədən imtina etməyə, materialı MAQATE nəzarətinə verməyə, ən mühüm obyektləri ləğv etməyə və regiondakı müttəfiq silahlı qüvvələrlə işi dayandırmağa çağırılanda, əslində ondan əvvəlki bütün xəttin yanlış olduğunu etiraf etməsi tələb olunur. Belə rejimlər isə buna yalnız iki halda gedir: ya dağıdıcı məğlubiyyətdən sonra, ya da daxili çökmə baş verəndə. Hazırda nə biri var, nə də o biri.
Buna görə İran düşərgəsinin daxilindəki əsəbilik tam anlaşılandır. Bir tərəfdən informasiya məkanına belə siqnallar sızır ki, guya Tehran təkliflərin böyük hissəsi ilə razılaşıb. Digər tərəfdən, İran rəsmiləri Trampı diplomatik irəliləyiş barədə yalan bəyanatlarla neftin qiymətinə və birja kotirovkalarına təsir göstərməyə çalışmaqda açıq şəkildə ittiham edirlər. Bu ikili mənzərə çox şey deyir. Görünür, İran sisteminin daxilində müxtəlif yanaşmalar müzakirə olunur: aparatın bir hissəsi mümkün manevr həddini ölçüb-biçir, digər hissə isə istənilən taktiki elastikliyin zəiflik kimi yozulmasını qətiyyən istəmir. İran özünü güzəştə məcbur edilmiş tərəf kimi göstərə bilməz. Xüsusilə də indi - hər bir geri addım rejim üçün daxili zərbəyə çevrilən bir vaxtda.
Ona görə də İranın şərtlərin böyük hissəsini qəbul etməyə hazır olduğu barədə iddialara son dərəcə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Hətta İran rəhbərliyinin müəyyən hissəsi məhdud taktiki razılaşma variantını istisna etmirsə belə, bu, hələ strateji infrastrukturun sökülməsinə razılıq anlamına gəlmir. Bir məsələ müvəqqəti fasilədir. Tamamilə başqa məsələ Natanzın, İsfahanın və Fordonun məhv edilməsidir. Bir məsələ açıq qarşıdurmanın tonunu azaltmaqdır. Tamamilə başqa məsələ onilliklər boyu Tehran üçün həm xarici qalxan, həm də təzyiq rıçağı olmuş proksi arxitekturasından əl çəkməkdir. Bir məsələ nəzarət formulunu qəbul etməkdir. Tamamilə başqa məsələ öz ərazisində zənginləşdirməni qadağan etməkdir. Böhranın əsil siniri də məhz bu məqamlardadır.
İndi isə Vaşinqtona baxaq. Tramp administrasiyasının xətti burada son dərəcə ziddiyyətlidir, amma bu ziddiyyətin öz içində məntiq var. Bir tərəfdən Ağ ev razılaşmaya hazır olduğunu nümayiş etdirir, plan ötürür, danışıqları müzakirə edir, yüksək səviyyəli təmaslara yaşıl işıq yandırır, "məhsuldar" danışıqlardan sonra İranın elektrik stansiyalarına və enerji infrastrukturuna zərbələri bir neçə günlüyə dayandırır. Digər tərəfdən, Pentaqon Yaxın Şərqdə hərbi mövcudluğunu gücləndirir və əlavə qüvvələr göndərir. Yəni Vaşinqton eyni vaxtda həm sülh təklif edir, həm də müharibə alətlərini itiləyir. Bugünkü Amerika üslubu da elə budur: danışıqlar gücün əvəzinə yox, gücün kölgəsində; diplomatiya eskalasiyanın yerinə yox, eskalasiyanı idarə etməyin vasitəsi kimi.
Burada Trampın siyasi mexanikasını anlamaq vacibdir. Onun üçün müharibə özlüyündə məqsəd deyil. Məqsəd qələbə görüntüsü, gündəmə nəzarət, bazarların idarə olunması, rəqibləri geri addıma məcbur edən lider imicini qorumaqdır. Məhz buna görə Tramp təhlükəlidir: o, siyasi baxımdan daha sərfəli hesab etdiyi anda həm kəskin sərtləşməyə, həm də səs-küylü kompromisə eyni rahatlıqla gedə bilər. Vaşinqtonda daha nümayişkaranə addımlar, hətta ən effektli güc alətlərinin işə salınması da istisna edilmir. Bu, çox xarakterik detaldır. Deməli, məsələ hələ nə sülhün, nə də eskalasiyanın xeyrinə qəti həll olunmayıb. Ağ ev hər iki ssenarini masada saxlayır və Tehranin reaksiyasına, İsrailin davranışına, bazarların vəziyyətinə və ümumi siyasi temperaturun səviyyəsinə baxaraq seçim edəcək.
Amma məhz burada bu oyunun əsas fiqurlarından biri meydana çıxır - Pakistan. İslamabad sadəcə vasitəçilik təklif etməyib. Görünən odur ki, o, ABŞ ilə İran arasında əsas kanal statusunu fəal şəkildə əldə etməyə çalışır. Baş nazir Şahbaz Şərif Pakistanın məzmunlu və yekun nəticəyə hesablanmış danışıqlara yardım etməyə hazır olduğunu bildirib. Yəni söhbət dekorativ görüşdən yox, ən ağrılı məsələni bağlaya biləcək siyasi çözüm axtarışından gedir. Bu, təsadüfi ritorika deyil. Bu formul göstərir ki, Pakistan poçtalyon roluna yox, regionun ən böyük böhranında ciddi siyasi broker statusuna iddia edir.
Niyə məhz Pakistan? Birincisi, Tehranı bəzi başqa vasitəçilər o qədər də qane etmir. İkincisi, İslamabadın arxasında Çin amili dayanır. Məhz Pekinin kölgəsi Pakistan variantını iranlılar üçün daha məqbul edir. Tehran hesab edə bilər ki, Çinlə sıx bağlı vasitəçi yalnız Amerika maraqlarının ötürücüsü kimi davranmayacaq, eyni zamanda Vaşinqtonu həddən artıq kobud ultimatum addımlarından çəkindirə biləcək balanslaşdırıcı mərkəz rolunu oynayacaq. Nəhayət, Pakistan bu nizamlanmada abstrakt maraqla deyil, demək olar ki, ekzistensial maraqla iştirak edir: ölkəyə neftin 70-80 faizi və mayeləşdirilmiş qazın bütün həcmi Hörmüz boğazı vasitəsilə daxil olur. Bu isə o deməkdir ki, boğazın uzunmüddətli destabilizasiyası Pakistan üçün diplomatik problem yox, iqtisadiyyata, təchizata və daxili sabitliyə birbaşa təhdiddir.
Elə buna görə Pakistan vasitəçiliyini kiçiltmək olmaz. İslamabadı burada altruizm yox, sərt milli maraq hərəkətə gətirir. Hörmüz iflic olarsa, Pakistan enerji şoku ilə üz-üzə qalacaq. ABŞ ilə İran arasında müharibə məhdud fazadan çıxarsa, Pakistan həm qeyri-sabit regionun qonşusu kimi, həm dəniz logistikasından asılı ölkə kimi, həm də Çin, ABŞ, ərəb dünyası və İranla münasibətləri incə balans tələb edən dövlət kimi zərbə altında qalacaq. Şahbaz Şərifin fəallaşmasının və Pakistan hərbi isteblişmentinin artan rolunun səbəbi də məhz budur.
Xüsusilə diqqətçəkən başqa bir məqam da var: əsas vasitəçi kimi təkcə Pakistanın mülki rəhbərliyinin yox, həm də ölkənin quru qoşunlarının komandanı Seyid Asim Munirin adı çəkilir. Bu artıq tamam başqa səviyyədir. Belə bir oyuna bu statusda fiqur qoşulursa, deməli, vasitəçilik sadəcə xarici siyasət epizodu olmaqdan çıxır və təhlükəsizlik, strateji təminatlar, etimad kanalları, bəlkə də adi diplomatların dilə gətirə bilmədiyi gizli şərtlərlə bağlı daha iri oyunun tərkib hissəsinə çevrilir. Üstəlik, bəzi məlumatlara görə, ABŞ-ın planı da məhz Pakistan kanalı ilə İrana ötürülüb. Bu isə onu göstərir ki, İslamabad artıq sadəcə "meydança təklif edən ölkə" deyil, real kommunikasiya qovşağı kimi işləyir.
Bu mənzərəni tamamlayan əlavə detal isə ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vensin mümkün roludur. Əgər Pakistan variantı işə düşərsə və danışıqlarda Amerika nümayəndə heyətinə məhz o başçılıq edərsə, bunun prinsipial çəkisi olacaq. Vens texniki diplomat deyil, birbaşa ən yüksək siyasi çəkiyə malik fiqurdur. Ağ ev bu kalibrdə adamı göndərməyə hazırdırsa, deməli, həmin danışıqlara ikinci dərəcəli təmas kimi yox, ciddi və hətta dönüş nöqtəsi ola biləcək proses kimi baxılır. Eyni zamanda belə seçim göstərir ki, Vaşinqton prosesi tam şəkildə peşəkar diplomatların ixtiyarına buraxmaq istəmir, onu birinci siyasi xəttin sıx nəzarəti altında saxlamağa çalışır. Bu da bir daha təsdiqləyir ki, Trampın təsəvvüründə İranla mümkün sövdələşmə xarici siyasətin rutin işi deyil, iri siyasi tamaşanın alətidir.
Amma Pakistan vasitəçi roluna can atırsa, Vaşinqton təzyiqlə danışıqları eyni anda yürütməyə çalışırsa, İsrail bütün bunlara açıq şübhə ilə baxır. Və biz də məhz burada antiiran düşərgəsinin içindəki əsas çatın üstünə gəlirik. ABŞ üçün İranla sövdələşmə münaqişəni idarəolunan nöqtədə saxlamaq, bazarları sabitləşdirmək, uzanan müharibənin qarşısını almaq və eyni vaxtda Tehrana ciddi məhdudiyyətlər qəbul etdirmək üsulu ola bilər. İsrail üçünsə indiki müharibə, mahiyyət etibarilə, İranı adi şəraitdə vurulması mümkün olmayan səviyyədə zədələmək üçün nadir fürsətdir. İsrail strategiyası diplomatik bəzək-düzəksiz təsvir olunur: ilk gündən hədəf o olub ki, Tramp "dayanın" əmri verənə qədər İranın hərbi obyektlərinə maksimum zərbə vurulsun. Yəni Qüdsdə əvvəldən anlayıblar ki, imkan pəncərəsi məhduddur və onu maksimum sürətlə, maksimum sərtliklə dəyərləndirmək lazımdır.
İsrailin məntiqi son dərəcə praqmatikdir. ABŞ birbaşa oyundadırsa, havada Amerika tanker təyyarələri varsa, real vaxt rejimində kəşfiyyat məlumatı gəlirsə, sursat axını kəsilmirsə və ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri prosesə cəlb olunursa, İsrail üçün bu, demək olar ki, misilsiz vəziyyətdir. İsrail baxışında indiki mərhələ növbəti qarşılıqlı zərbə raundu və ya məhdud hədəfli əməliyyat deyil. Bu, təhlükə konfiqurasiyasını kökündən yenidən yazmaq şansıdır. Məhz buna görə vaxtla yarış gedir və Tramp birdən əməliyyatı bükmək qərarı verməzdən əvvəl Natanz, İsfahan və Fordodakı prioritet hədəflərin mümkün qədər tez sıradan çıxarılmasına çalışılır.
Çoxsaylı qiymətləndirmələrdə açıq göstərildiyi kimi, Binyamin Netanyahu Trampın İsrailin məqsədlərinə uyğun gəlməyən, ciddi güzəştlər ehtiva edən və İranı vurmaq imkanlarını məhdudlaşdıran bir razılaşmaya gedə biləcəyindən narahatdır. Əslində, müttəfiqlər arasındakı əsas kolliziya da elə budur. Vaşinqton məsələyə idarəolunan nəticə prizmasından baxır. İsrail isə güc təzyiqinin strateji maksimuma çatdırılması prizmasından. Vaşinqton aralıq uğuru rəsmiləşdirib bunu diplomatik yarılma kimi sata bilər. İsrail isə məhz bundan çəkinir. Çünki onun üçün aralıq uğur sabah yenidən dirçələcək təhlükə demək ola bilər. İran məsələsində yarımçıq saxlanmış təhlükə isə bərpa olunmuş imkanlar, yenidən işə düşən raket proqramları, proksi şəbəkələrinin təzədən dirçəlməsi və bir neçə ildən sonra daha təhlükəli müharibə raundu deməkdir.
Elə buna görə də Qüdsün Tehranla danışıqlara skeptik yanaşması tam başadüşüləndir. İsrail hesablamasında İranın raket proqramının ləğvinə və proksi qüvvələrdən imtinaya könüllü razılıq verməsi ayətullahlar rejimi üçün siyasi intihara bərabərdir. Deməli, belə bir kapitulyasiyanı gözləmək sadəlövhlükdür. Buradan da İsrail sərt nəticə çıxarır: yeganə real dəyişən İranın xoş niyyəti yox, rejimin güc aparatına vurulan fiziki ziyanın səviyyəsidir. Məhz buna görə diqqət SEPAH infrastrukturuna, anbarlara, zavodlara və məhv edilməsi təkcə İranın xarici aqressiya imkanlarını azaltmayan, eyni zamanda rejimin daxili dayanıqlıq ehtiyatını da sarsıda bilən obyektlərə yönəlir. İsrail məntiqində hərbi maşının dağıdılması həm xarici təzyiq potensialını kiçildir, həm də İranı içəridən daha kövrək hala gətirir.
Belə fonda bir aylıq atəşkəs barədə söhbətlər tamam başqa məna qazanır. Bu, nə humanitar fasilədir, nə də yetişmiş kompromisin bəhrəsi. Bu, qüvvələrin yenidən düzülüşü, təzyiqin artırılması, kapitulyasiya parametrləri üzrə bazarlıq və baş verənlərə kimin siyasi məna verəcəyinə dair savaş üçün potensial alətdir. Vaşinqton üçün atəşkəs vəziyyət üzərində nəzarəti rəsmiləşdirmək və güc mövqeyindən alverə başlamaq şansıdır. İran üçün ən ağrılı zərbə mərhələsini ictimai şəkildə məğlubiyyət etiraf etmədən dayandırmaq imkanıdır. Pakistan üçün Hörmüz ətrafında böyük fəlakətin qarşısını almaq və özünü əvəzolunmaz vasitəçi kimi təqdim etmək fürsətidir. İsrail üçünsə bu, İranın kritik güclərinin birdəfəlik sıradan çıxarılması şansını əlindən ala biləcək təhlükəli pauzadır. Eyni formul daxilində dörd tərəf dörd ayrı məqsəd görür. Eyni danışıqlardan iştirakçıların hərəsi prinsipial şəkildə fərqli nəticə gözləyəndə isə dayanıqlı razılaşma ehtimalı kəskin azalır.
Hörmüz boğazı mövzusu da ayrıca strateji çəkiyə malikdir. Amerikanın onu azad dəniz zonası kimi saxlamaq tələbi heç də ikinci dərəcəli texniki detal deyil. Əksinə, bu, bütün sövdələşmənin əsas düyünlərindən biridir. Hörmüz qlobal enerji bazarının sinir ucu, eyni zamanda İranın ən mühüm təzyiq rıçaqlarından biridir. Tehran bu marşrutun təhlükəsizliyini hədəfə almaq qabiliyyətini saxladıqca, neft bazarlarını, idxalçıları, körfəz qonşularını və dəniz logistikasına bağlı olan bütün dövlətlər zəncirini gərginlikdə saxlamaq imkanını da saxlayır. Məhz buna görə ABŞ Hörmüzü baza şərtlər sırasına salır. Məhz buna görə Pakistan eskalasiyanın hər işartısına əsəbi reaksiya verir. Məhz buna görə Tehrandan gələn bəyanatlar, hətta eyhamlar belə, regional xəbər kimi yox, qlobal miqyaslı risk amili kimi qəbul olunur.
Nəticədə bizim qarşımızda sülh nizamlanması prosesi yox, dörd strategiyanın toqquşması dayanır.
Birinci strategiya Amerika strategiyasıdır. Onun mahiyyəti hərbi üstünlüyü və beynəlxalq təzyiqi elə bir razılaşmaya çevirməkdən ibarətdir ki, bu sənəd İranı maksimum dərəcədə zəiflətsin, amma eyni zamanda Vaşinqtonu baha başa gələn və nəticəsi öncədən bilinməyən böyük müharibədən yayındırsın. Ağ ev belə bir "sülh" istəyir ki, ondan sonra İran ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmış olsun, ABŞ nüfuzunu itirməsin, bazarlar sakitləşsin, Tramp isə əvvəlcə güc nümayiş etdirən, sonra da nəticə əldə edən lider kimi özünü qalib elan edə bilsin.
İkinci strategiya İran strategiyasıdır. Tehran üçün məqsəd ABŞ-ni və ya İsraili birbaşa mənada məğlub etmək deyil. Əsas hədəf maksimum təzyiq mərhələsindən salamat çıxmaq, rejimin dayaqlarını təslim etməmək, alçaldıcı formulaya razılaşmamaq və rəqibə taktiki fasiləni strateji kapitulyasiya kimi təqdim etmək imkanı verməməkdir. Məhz buna görə də həm danışıqların inkarı, həm neft qiymətləri ilə manipulyasiya ittihamları, həm də böyük ehtimalla vaxtı uzatmaq cəhdləri ön plana çıxır. Tehran paralel şəkildə Vaşinqtonun nə qədər israrlı və nə qədər irəli gedə biləcəyini də yoxlayır.
Üçüncü strategiya Pakistan strategiyasıdır. İslamabad sadəcə sülh istəmir. O, elə bir sülh istəyir ki, ölkənin enerji təhlükəsizliyini qorusun, geosiyasi çəkisini artırsın və Pakistanı regionun əsas böhranlarından birində tanınmış vasitəçiyə çevirsin. Çin amilinin mövcudluğu bu marşrutu Tehran üçün daha da cəlbedici edir. Şahbaz Şərif və Seyid Asim Münir kimi fiqurların prosesdə görünməsi də göstərir ki, Pakistan burada epizodik yox, sistemli və bütün səviyyələrdə işləyir.
Dördüncü strategiya İsrail strategiyasıdır. Qüds üçün indiki müharibə tarixi bir pəncərədir. İsrail inanmır ki, İran öz güc dayaqlarından könüllü şəkildə imtina edəcək. Buna görə də o, Amerikanın maksimum dərəcədə prosesə cəlb olunduğu nadir andan istifadə edib elə bir zərbə vurmaq istəyir ki, sonradan mümkün diplomatiya belə Tehranın əvvəlki imkanlarını bərpa etməsinə yol verməsin. Elə bu səbəbdən də Amerikanın kompromisə meyli İsrail tərəfindən öz strateji hədəflərinə birbaşa təhlükə kimi qəbul olunur.
Məhz buna görə indiki məqam həqiqətən də təhlükəlidir. Formal baxımdan tərəflər sülhü müzakirə edir. Reallıqda isə onların hər biri danışıqlardan müharibənin başqa vasitələrlə davamı kimi yararlanmağa çalışır. ABŞ güc təzyiqini siyasi dividendlərə çevirmək istəyir. İran geri dönməz güzəştlərə getmədən ən ağır mərhələni adlamağa çalışır. Pakistan enerji şokunun qarşısını almaq və öz rolunu böyütmək niyyətindədir. İsrail isə diplomatiyanın İranın hərbi infrastrukturunun dağıdılmasını vaxtından əvvəl dayandırmasına imkan vermək istəmir.
Belə bir mənzərədə hətta razılaşma əldə olunsa belə, onun böhranın sonu olacağı inandırıcı görünmür. Daha çox ehtimal budur ki, bu, böhranın yeni formasına çevriləcək. Çünki münaqişənin kökündə duran fundamental səbəblərin heç biri aradan qalxmır. Vaşinqton Tehrana güvənmir. Tehran Vaşinqtona inanmır. İsrail diplomatik təminatları yetərli saymır. Pakistan isə vasitəçiliyin digər bütün oyunçuların maraqlarından daha güclü olacağına təminat verə bilmir. Deməli, istənilən atəşkəs kövrək, əsəbi və gizli inamsızlıqla həddən artıq yüklənmiş olacaq.
Elə buna görə bu gün əsas sual belə səslənmir: saziş olacaqmı? Əsas sual başqadır: dünya tərəfindən sülh kimi qəbul oluna biləcək o qısa fasilə zamanı tərəflərin hər biri konkret olaraq nə etməyə hazırlaşır? Çünki Yaxın Şərqdə fasilə çox vaxt müharibənin başa çatması yox, onun ən təhlükəli mərhələsi olur - zahirdə hamı gülümsəyir, içəridə isə artıq növbəti zərbənin hesabı aparılır.
