Azərbaycan tarixçisi, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Tarix Arxivinin sabiq direktoru Aslan Kənan öz araşdırmalarından birində çox maraqlı və düşündürücü bir sual qoyur: “Üzeyir bəyin ölümündə günahkar kim idi?”
Tarixçinin yazdığı bu məqalədə dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin həyatının son illərində baş verən və çoxlarının bilmədiyi hadisələrdən bəhs olunur. Aşağıdakı hadisələr də məhz Aslan Kənanın araşdırmasında yer alan faktlara əsaslanır.
Hadisələr Azərbaycanın ilk qadın tarzəni, Üzeyir bəyin tələbəsi Hökümə Nəcəfova ilə bağlı bir qalmaqaldan başlayır.
NOCOMMENT.az maraqlı faktları diqqətinizə çatdırır.
Azərbaycan musiqisinin banisi, dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli ömrünün son illərində təkcə xəstəliklə deyil, həm də böyük təzyiqlərlə üz-üzə qalmışdı. Bu təzyiqlərin arxasında isə bir vaxtlar adi görünən, lakin sonradan böyük qalmaqala çevrilən bir hadisə dayanırdı.
Hər şey Azərbaycanın ilk qadın tarzəni, Üzeyir bəyin tələbəsi Hökümə Nəcəfova ilə bağlı bir hadisədən başlayır. O, filarmoniyada işlədiyi illərdə rəfiqəsi ilə ucadan danışdığı üçün rəhbər, məşhur dirijor Niyazi tərəfindən sərt şəkildə danlanır. Niyazi onlara “Mədəniyyətiniz olsun, küçədə yavaş danışın” deyə kobudluq edir. Hökümə xanım isə bu münasibətə susmur və “Əcəb eləmişəm” deyə cavab verir.
Bu cavabdan sonra münasibətlər gərginləşir. Hökümə Nəcəfova təzyiqlərlə üzləşir, tez-tez alçaldılır və sonda əsassız töhmət alır. Haqsızlıqla barışmayan sənətçi bu barədə müəllimi Üzeyir bəyə danışır. Üzeyir bəy isə sakit şəkildə məsələni həll edəcəyini bildirir.
Ertəsi gün keçirilən müşavirədə Üzeyir bəy Niyazidən soruşur:
“Niyə heç bir əsas olmadan Hökümə Nəcəfovaya töhmət vermisən?”
Niyazinin cavabı isə sərt və müəmmalı olur:
“Hökümə kimdir, mən kiməm?”
Bu sözlər artıq məsələnin şəxsi münasibətlər və qohumluq məsələsinə çevrildiyini göstərirdi.
Hadisələr bununla bitmir. Niyazi məsələni daha da böyüdərək o dövrün ən güclü siyasi fiqurlarından biri olan Mir Cəfər Bağırova şikayət edir. Bağırov Üzeyir bəyi yanına çağırır və görüş zamanı ona çox sərt davranır. Deyilənə görə, Üzeyir bəy Mərkəzi Komitədən çıxandan sonra ağır vəziyyətə düşür və iflic keçirir.
İki ay xəstə yatdıqdan sonra işə qayıdan Üzeyir bəy bu dəfə də ard-arda yoxlamalar, komissiyalar və təzyiqlərlə üzləşir. Hətta Nazirlər Sovetində onun fəaliyyəti ciddi şəkildə araşdırılır, müşavirələrdə onun ünvanına ağır ittihamlar səsləndirilir. Bu çıxışlardan birini o dövrün yüksək vəzifəli şəxslərindən olan Əzizağa Əzizbəyov edir və Üzeyir bəyə qarşı çox sərt danışır.
Bütün bu hadisələr, ardıcıl təzyiqlər və haqsız ittihamlar dahi bəstəkarın sağlamlığına ağır zərbə vurur. Üzeyir bəy bir müddət Moskvanın Kreml xəstəxanasında müalicə alır. Lakin bu sarsıntılardan sonra o, əvvəlki sağlamlığına qayıda bilmir və bir müddət sonra vəfat edir.
Tarixçi Aslan Kənan bu hadisələri araşdıraraq “Üzeyir bəyin ölümündə günahkar kim idi?” sualını ortaya atmışdı.
Bu sualın cavabı bəlkə də heç vaxt tam verilməyəcək.
Amma bir həqiqət dəyişmir:
Bəzən böyük dahiləri xəstəlik yox, insanların ambisiyası, intriqası və haqsızlığı məhv edir.
Aygün
