ain.az xəbər verir, 525.az saytına əsaslanaraq.
Vasif QULİYEV
Min doqquz yüz iyirmi altıncı ilin yayıdır. Azərbaycanın müxtəlif guşələrindən istirahətlərini səmərəli keçirmək üçün adamlar dəstə-dəstə Şuşaya axışır. Onların əksəriyyəti sənət adamlarıdır, neftçi, mühəndis, həkimdir, tələbə, müəllimdir. Ağdamdan Şuşaya qalxan faytonların birində iyirmi-iyirmi bir yaşlarında bir gənc də oturub. Uzun və pərişan saçlı bu oğlan keçib-getdiyi yerləri xüsusi bir maraqla seyr edir, yol boyu gördüyü gözəllikləri gözlərinə köçürür, yaddaşına yazırdı. Tez-tez faytonçuya sual verir, gördüyü yerlərin adını və mənzil başına nə vaxt çatacaqlarını soruşurdu. Faytonçu isə cavabında irəliləri göstərərək: - Darıxma, bala, az qalıb, bax, o axırıncı dolamanı aşandan sonra Şuşaya çatırıq - deyə bu səbirsiz sərnişini sakitləşdirməyə çalışırdı...
Səməd Şuşanı görməmişdi, ancaq bu ərlər, ərənlər oylağı haqqında kitablardan çox məlumatlar əldə etmiş, böyüklərdən, xüsusən də, Qazax Müəllimlər Seminariyasında vaxtilə ona dərs demiş Firidun bəy Köçərlidən çox şeylər eşidib-öyrənmişdi. Dolamaları qalxdıqca sərin meh Səmədi vurur, onu xoşhallandırır, xəyala daldırır, Firidun bəy Köçərli ilə tanış olduğu o unudulmaz günləri gözləri önündə canlandırırdı.
...Seminariyaya qəbul vaxtı idi. Səməd qardaşı Mehdixanla birlikdə qəbula gəlmişdi. Böyük qardaşı ilk yoxlamadan sonra seminariyaya götürüldü. Əynində yamaqlı paltar, başında quzu dərisindən papaq, ayaqlarında çəkələk, balacaboylu, zəif və cılız bədənli bu uşağı isə Firidun bəy imtahana buraxmaq istəmirdi. O, üzünü Səmədin yanınca gələn nənəsi Ayişə xanıma tutub:
- Ay bajı, bu uşağı lət basıb öldürür ki! Belə cırtdan boyda uşaqdan müəllim çıxmaz, o, oxuya bilməz. Həm də iki qardaşı birdən qəbul etmək düz çıxmaz! - dedi.
- Firidun bəy, üzüm ayağının altına, mənə yazığın gəlsin, o mənim nəvəmdir. Anadan yetim qaldığına görə, bir də kasıblıqdan bu günə düşüb. Badisəba xanım bu yetimlərin vəziyyətini yaxşı bilir - deyə Ayişə xanım yalvarıcı baxışla gözlərini Firidun bəyə zillədi.
Firidun bəy isə heç bir güzəştə getmək istəmirdi. Birdən "eh, ay Firidun bəy, hardan biləsən ki, bu ürəkdə nələr var?!" sözlərini eşitdi. O, cəld səs gələn tərəfə döndü. Təcrübəli pedaqoq bu səs sahibinin Səməd olduğunu bilib, bir anlığa fikrə daldı, sonra "bu uşağı bir yoxla görək!" - deyə üzünü yanında lal-dinməz dayanan müəllim İbrahim Əfəndi Qayıbova tutdu. İbrahim müəllim əlindəki Quranı açıb, Səmədə "Əmma" surəsini oxumağı buyurdu. Səməd həmin surəni oxumadı, kitabı vərəqlədi, başqa səhifədən bir-iki sətir oxuyandan sonra kitabı örtüb, gözünü yumaraq ayənin ardını gözəl avazla əzbərdən dedi. Hamının üzünə heyrət ifadələri qondu, səssizcə onu dinləməyə başladılar. Firidun bəy gözlərindən od parlayan bu uşağa yaxınlaşdı, əlini onun çiyninə qoyub, "bu ki od parçasıymış!" - deyə başını sığalladı, uşağı imtahana buraxmağı tapşırdı. Səməd imtahanlarını uğurla verib, seminariyaya daxil oldu... Firidun bəy iki il ona dərs dedi və bu müddət ərzində özünü də, doğulub, boya-başa çatdığı Şuşasını da sevimli şagirdinə sevdirdi, özü də lap çox sevdirdi...
Təxminən saat yarımlıq yoldan sonra fayton Şuşa qalasına çatıb, "Bazarbaşı meydanı"nda dayandı.
- Bu da Şuşa qalası, buyurub, düşə bilərsən, bajıoğlu! - deyə faytonçu üzünü gənc sərnişininə tutub, əlavə elədi: - Görürəm ki, bura adamı deyilsən, müsafirsən, ürəkdən deyirəm, gedək qonağımız ol.
Lakin Səməd qoca faytonçuya təşəkkür eləyib, burda işləyən qardaşının yanına gedəcəyini bildirdi və xudahafizləşib, "Bazar meydanı"na tərəf yollandı. Qarşısına çıxan nurani bir qocaya salam verərək "Cıdır düzü"nün yolunu və Vaqifin qəbrinin yerini soruşdu. Qoca bu uşağa nəzər salıb, onun sualına sualla cavab verdi:
- Bala, deyəsən, nabələd adama oxşayırsan. De görüm, hardan gəlib, hara gedirsən?
- Baba, qardaşım Mehdixanın yanına gəlmişəm. O, burda müəllimlər kursunun müdiri işləyir. - Və birdən qocadan soruşdu: - Vaqif adında şair eşitmisənmi, baba? Deyirlər, qəbri "Cıdır düzü"ndədir. Bax, o kişi həm mənim qohumum, həm də həmkəndlimdir. Deyirəm əvvəlcə bir ona baş çəkim, qardaşımın yanına sonra gedərəm.
Az qala, əsr yarımı haqlamış Qabil baba çox pərişan, uzunsaçlı, nimdaş geyimli, məcnunanə görkəmi olan bu gənci yenidən başdan-ayağa süzüb:
- Niyə eşitməmişəm, bala, hətta görmüşəm də. Şairi oğlu ilə birlikdə elə mənim gözlərim qabağındaca öldürmədilərmi? Gedək, oğul, gedək Vaqifin məzarını göstərim sənə! - deyə Qabil baba onunla birlikdə "Bazar meydanı"ndan keçib, "Cıdır düzü"nə tərəf getməyə başladı. Yolda o, vaxtilə Vaqifin yaşadığı, indi isə quru divarları qalmış evini göstərdi. Səməd uçuq evin yanında bir anlığa ayaq saxladı, əllərini onun divarına, sonra isə üzünə sürtdü, gözlərindən axan yaşı qocadan gizlədə bilmədi. Qabil baba onun bu qəribə hərəkətinə məəttəl qalmışdı. Nəhayət, onlar yollarına davam edib, "Cıdır düzü"nə qalxmağa başladılar. Başdaşı qabağa əyilmiş bir qəbrin önündə dayandılar. Qabil baba:
- Budur, bu da Vaqif! - deyə əli ilə qarşılarındakı məzarı göstərdi. Elə sözünün ardını demək istəyirdi ki, gənc oğlan ətrafında kimin olub-olmadığının fərqinə varmadan dəli kimi məzarı qucaqlayaraq başını daşa döyə-döyə hönkürməyə başladı. Dünyagörmüş Qabil baba onun hərəkətlərini səbirlə izləyirdi, fikirləşirdi ki, qoy ağlayıb, ürəyini boşaltsın. Ancaq bir neçə dəqiqə idi ki, gənc körpə uşaq kimi ağlamağında idi. Nəhayət, Qabil baba əyilib, ehmalca onun qolundan tutaraq məzardan ayırdı. Gənc oğlan pəjmürdə halda qoca ilə birlikdə şəhərə tərəf getməyə başladı.
Səmədin sinəsində Vaqifə olan sevgi vulkanı artıq püskürmüşdü. Beynində elə indicə yaranan şeiri muncuq kimi ipə-sapa düzürdü:
Olma, şairciyim, olma pərişan,
Pozulsa məzarın mazidən nişan.
Zəhmətkeş əlilə gələr bir zaman,
Pənbə güllər açar məzarın sənin.
Bu dağlardan əsən sərin küləklər
Yanıq məzarına jalələr səpər.
Bu gənc nakam məhəbbət içində alovlanan, sevgilisi Dürrənin eşqi ilə yanıb-yaxılan, ilk sevginin təsirindən hələ də xilas ola bilməyən, üstəlik də, Vaqifi çılğın bir istəklə sevən Səməd Vəkilov, gələcəyin böyük şairi Səməd Vurğun idi. Bu illər isə Məcnun xəyallı gənc şairin aşiqanə, macəralar illəri, "Dəli şair" dövrü, həyatdan və insanlardan küskün günləri idi.
Səməd Qabil babadan ayrılanda "baba, səninlə yenə işim olacaq, səninlə mütləq görüşəcəyəm" - deyə minnətdarlığını bildirib, ondan ayrıldı və Mehdixanın yaşadığı evi soraqlayıb tapdı... İki qardaş bütün gecəni söhbətləşdilər. Gecə yarıdan keçmişdi. Şuşanın məlhəm havası yuxusu ərşə çəkilən qonağa layla çaldı, onu yuxuya verdi. Səhər tezdən yerindən qalxan Səməd özünü başqa bir aləmdə hiss elədi. Sanki o, cənnətin ən gözəl bir bucağına düşmüşdü. Bu evdən göz işlədikcə uzanan dağları, meşələri, düzəngahları seyr eləməyə başladı, külli Qarabağın panoramı gözləri önündə açıldı. Qardaşından xahiş elədi ki, elə indi, bu dəqiqə onu götürüb, Şuşanın gəzməli, görməli yerlərinə aparsın. Səmədin inadkarlığına yaxşı bələd olan Mehdixan qardaşı ilə şəhərə çıxdı, tarixi hadisələrin şahidi, başı qovğalar görən meydanları, tikililəri, məscidləri, Vaqifin vaxtilə dərs dediyi mədrəsəni göstərdi. Sonra "Cıdır düzü"nə qalxdılar. Qaya başında oldular, İsa bulağında dincəldilər, yaylaqlara, dağlara çıxdılar, meşələrdə, bulaq başında oturdular. "Qarabağın damı"ndan üzüaşağı Əsgəran qalasınadək əl içi kimi görünən yerləri seyr etdilər...
Bir neçə gün şuşalıların qonağı olan Səməd Vaqifə həsr etdiyi ilk şeirini, məşhur "Şuşa" və "Zeynal" şeirlərini də burda qələmə aldı. "Şuşa" şeiri tezliklə dillər əzbərinə çevrildi:
Qoynuna girməyə qalmışdı bir az,
Könül fərəhlənib, eylədi pərvaz.
Ölməyib, görəydim vəslini hər yaz,
Vüsalın hər kəsə səadət, Şuşa!
Laləmi, düzlərmi söylə sirdaşın,
Dumanlı dağlarmı, yoxsa, yoldaşın.
Xəstələr şəfası torpağın, daşın,
Səndə vardır əcəb lətafət, Şuşa!
Eşiyindən uçub, içinə gəldim,
Ruhum əzab yedi, xeyli əzildim.
O yerlər söylədi böylə də gəldim,
Çəkdim də tarixi xəcalət, Şuşa!
Qanlı yaşlar tökür bağda bir yanın,
Baxdıqca ağlayır qəlbi insanın.
Uçuqlarda qalan o məsum qanın
Hər izi andırır cinayət, Şuşa!
Vəqtilə cahanə oxurkən meydan,
Dağıdıb etmisən Qələni viran.
Ah, aldatdı səni o zalım düşman,
Fəlakətdən umdun səadət, Şuşa!
Hörümçəklər yaşar boş divarında,
O uçuq yerlərin hər diyarında.
Tısbağalar gəzir laləzarında,
Aman, aman, bu, nə cinayət, Şuşa!
Xoş yaradıb səni nazlı təbiət,
Havandan can alar yaralı xilqət.
Sahibsən bir xəlqə sahibi-ülfət,
.............................. yarat, Şuşa!
Göründün zahirən xeyli səfalı,
Batinin andırdı bambaşqa halı.
Sürüklədən uzaqlara xiyalı,
Uzaqların sanki xəyanət, Şuşa!
Of, nə qədər geniş sənin meydanın,
Bir yanın gülməkdə, ağlar bir yanın.
Xarabalar içrə tökülən qanın,
Hər izi andırır cinayət, Şuşa!
Vaxtilə şöhrətin var imiş hər yan,
Gülümsərmiş üzün misli gülüstan.
Söylə, nədən qondu içində tufan?
Bu, aldanış, bu, necə qiyamət, Şuşa!
Mehdixan Vəkilov həmin günləri belə yada salırdı:
"... Səmədin Vaqifə həsr elədiyi ilk şeiri o günlərdə Şuşada olan Bülbül bir müsamirədə oxudu, dinləyicilər alqışladılar. Şeirin müəllifini ondan soruşdular. Bülbül isə "müəllifin adını deməyəcəyəm, maraqlanan tapar", - dedi. - "Onsuz da bilənlər çoxdur". Səməd Vurğun məclisdə idi, onu səhnəyə çıxardılar və bu balaca kasıb geyimli oğlanı gurultulu surətdə alqışladılar (Mehdixan Vəkilov. "Ömür dedikləri bir karvan yolu", Bakı, "Yazıçı" nəşriyyatı, 1986-cı il, səhifə 87).
Səməd Vurğunla Bülbülün tanışlığı belə başladı və bu dostluq ömürləri boyu davam elədi. Çox-çox sonralar dahi müğənni həmin unudulmaz günləri xatırlayaraq yazırdı:
"... Səmədlə otuz il idi ki, dost idik. İndiki kimi yadımdadır. 1926-cı ilin yay aylarında o, Şuşaya istirahətə gəlmişdi. İlk dəfə burda tanış olduq. O, məndən xahiş etdi ki, axşamkı konsertdə yeni yazdığı şeirlərindən birini oxuyum. Bu şeir məni tutdu və konsertdə dinləyicilərin böyük rəğbətini qazandı. O vaxtdan bizim dostluğumuzun xəmrəsi yoğruldu. Otuz illik coşqun bədii yaradıcılıq yolunda - şeirdə, musiqidə, teatr sənəti sahəsində biz, incəsənət işçiləri həmişə Səmədlə əl-ələ verib, birgə addımlamışıq. O, həmişə bədii yaradıcılığın ön sıralarında getmişdir" (Bülbül. "Qiymətli sənət inciləri", "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti, 31 may 1956-cı il).
Səməd Vurğun Şuşaya, onun adamlarına elə vurulmuşdu ki, burdan heç yerə getmək fikri yox idi, elə "ölüb, burda qalmaq" istəyirdi. Amma... Amma getməliydi. Hansısa ilahi bir qüvvə - sevgilisi Dürrənin eşqi onu harasa çəkib aparırdı. Və bir neçə gündən sonra o, "dağlar, salamat qal, el salamat qal" - deyib, bir də görüşmək arzusuyla qəlbinin bir parçası olan Dürrə qədər sevib-əzizlədiyi Şuşadan ayrıldı. Ancaq gənc şairə elə gəlirdi ki, ürəyinin yarısını burda qoyub-gedir, onun bu şəhərdə nəyisə qalıb, burda nəsə itirib və nə vaxtsa o itkinin dalınca bura yenə də üz tutacaq...
Nəhayət, on illik ayrılıqdan sonra Səməd Vurğun yenidən "öz sevgilisi"nə qovuşdu, ikinci dəfə "Vaqif" pyesini yazarkən, 1936-cı ilin yayında Şuşaya gəldi. Qabil baba ilə (1780-1939) yenidən görüşdü, ondan Vaqif haqqında, Qarabağda o dövrdə baş vermiş hadisələr barədə çoxlu yeni şeylər öyrəndi, əsəri üçün qiymətli materiallar topladı. Bakıya qayıdandan sonra Qarabağ tarixinin bilicisi, görkəmli yazıçımız Yusif Vəzir Çəmənzəminli ilə dəfələrlə görüşdü. "...O vaxtlar Səməd Vurğun da bizim qonşuluğumuzdakı Lermontov küçəsində yaşayırdı. O, "Vaqif" pyesini yazarkən Qarabağ xanlığına aid tarixi materiallar toplamaq üçün 1935-1936-cı illərdə bizə tez-tez gəlib, atamdan müəyyən məsləhətlər alardı və hörmət əlaməti olaraq atama "Mirzə" deyə müraciət edərdi.
Mehdixan Vəkilov 1976-cı ildə "Azərbaycan" jurnalında çap etdirdiyi "Mənim qardaşım" adlı xatirələrində bu barədə yazmışdı: "... 1936-cı ildə Vaqif dövrünə, onun həyatına, bütünlüklə Qarabağ xanlığı tarixinə dair Səmədin Yusif Vəzirlə saatlarla söhbət etdiyi mənim yaxşı yadımdadır" (Orxan Vəzirov. "Atam Yusif Vəzir Çəmənzəminli haqqında", "Azərnəşr", Bakı, 1997-ci il, səhifə 46).
Şairin şuşalı dostları daha çox idi: Üzeyir bəy Hacıbəyov, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Mirkazım Mirsalmanzadə, Bülbül, Xan Şuşinski, Həsən Axundov, Əfrasiyab Bədəlbəyli, Allahyar Cavanşir, Məmmədəli Novruzov, Niyazi, İdris Məhərrəmov, Validə Tutayuq, Rəşid Behbudov, Xasay Rüstəmzadə, Fikrət Əmirov, Nazim Axundov və onlarca başqaları. Rəhmətlik Nazim Axundov söhbət zamanı bu sətirlərin müəllifinə demişdi ki, bir dəfə o, Səməd Vurğundan soruşub: "Səməd müəllim, sizi çox vaxt şuşalılarla bir yerdə görürəm, deyəsən, onlarla daha çox dostluq edirsiniz". Səməd Vurğun isə tam ciddiyyətlə deyib: "Bilirsən, Nazim, mənim dostlarım hər yerdə var, özü də çoxdur. Ancaq sizin və bizim bu şuşalılar mənim ürəyimə daha çox yatırlar, çünki onların qəlbləri də Şuşanın havası kimi pak, təmiz və safdır".
Səməd Vurğun klassik xanəndələrimizdən Cabbar Qaryağdıoğlu, Məşədi Cəmil Əmirov, Keçəçioğlu Məhəmməd, İslam Abdullayev, Malıbəyli Əsgər, Musa Şuşinski və başqaları ilə şəxsən tanış olmuş, yazılarında və çıxışlarında onların sənətinə yüksək qiymət vermişdir. O, dahi Üzeyir bəy Hacıbəyovun şəxsiyyətinə də böyük hörmət bəsləmiş, bəstəkar haqqında sanballı məqalələr və şeirlər ("Bəstəkar", "Eşq olsun sənətkara", "Böyük bəstəkar") yazmışdır. Şair 1948-ci ildə qələmə aldığı "İnsan qəlbinin tərənnümçüsü" adlı məqaləsində yazırdı: "... Üzeyir musiqisini dinlədiyimiz zaman biz bəzən qaşlarımızı çatıb, loğman kimi düşünürük, bəzən həyat və insan eşqinə odlardan, alovlardan keçən qəhrəmanlar oluruq, bəzən ürəyimiz ümman kimi təlatümə gəlir, bəzən də sakit və nurlu bir yaz səhəri kimi açılırıq, özümüzdə dağlarda külüng çalan Fərhadlar qüdrəti hiss edirik, xəyalımız göylərə uçduqca yaşadığımız ana torpağı, onun yaratdığı insan adlı böyük neməti daha çox sevirik, öz varlığımız və tariximiz ilə fəxr edirik" ("Bəstəkarın xatirəsi", Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı, 1976-cı il, səhifə 11).
... Səməd Vurğun Xan Şuşinskinin səsini ilk dəfə ötən əsrin iyirminci illərində Gəncədə eşitmişdi. Və o vaxtdan da xanəndənin sənəti, ecazkar səsi onu məftun eləmişdi. Çox çəkmədən hər iki sənətkar şəxsən tanış olmuş və bu tanışlıq sonralar möhkəm və səmimi bir dostluğa çevrilmişdi. Şairin elə bir məclisi olmazdı ki, Xan orda iştirak etməsin. Xanəndənin səsinin "dəlisi" olan Səməd Vurğun özünün məşhur "Azərbaycan" şeirində onu xüsusi bir məhəbbətlə belə tərənnüm edir:
Könlüm keçir Qarabağdan,
Gah o dağdan, gah bu dağdan,
Axşam üstü qoy uzaqdan
Havalansın Xanın səsi,
Qarabağın şikəstəsi.
Şairin oğlu Vaqif Səmədoğlu xatirələrində Xan Şuşinski ilə atasının dostluğundan söhbət açır: "... Xan əmi mənim yadımda həyatım boyu gördüyüm ən saf, ən təmiz və zahirən ən gözəl insan kimi qalıb. Sənətkarlığını bir yana qoysaq, həm də doğrudan da, görkəmli bir insandı. Xan əmi hərdən bizə atamla dərdləşməyə, söhbətə gələrdi. Məclislərimizdə iştirak edərdi. O, hər il dekabrın 25-də dəvət gözləmədən bir qohum, bir əmi, Səməd Vurğunun dostu kimi bizə, rəhmətlik Yusifin ad gününə gələrdi. Günümüz çox şən keçərdi. Xan əmi, atam, Mehdixan əmim bir-birilə zarafatlaşardılar. Axı zahirən onların oxşarlıqları da vardı.
Aralarında Qarabağ-Qazax dialektlərilə gülməli söhbətləri olardı. Mənimlə Aybənizin doğum günü yay ayına düşdüyünə görə orda-burda keçirərdik. Yusifin ad günü isə qışa düşdüyündən şəhərdə evimizdə keçirilərdi. Xan əmi Yusifin ad gününə xanəndə kimi yox, dost kimi gələrdi.
Səməd Vurğunun ağır vaxtları da olub. Atam 1952-ci ildə çox ağır vəziyyətdə idi. O vaxt bizim ailə sürgün olunmalı, Səməd Vurğun isə tutulmalıydı. Hətta order də imzalanmışdı. Bizim sürgün yerimiz də artıq məlum idi. Qazaxıstanın hansısa vilayətinə. Bax, o dövrdə çoxları bizdən üz döndərmişdi. Belə bir vaxtda Xan əmi həftədə, on gündən bir gəlib, atama baş çəkirdi. Oturub, söhbət edirdi, fikrini dağıtmaq üçün zarafatlaşırdı. Onda mənim on üç yaşım vardı. Sonradan dərk elədim ki, bu kişidə xanəndəlikdən başqa, böyük ağsaqqallıq, müdriklik də var. Səməd Vurğunla Xan əmi həyatda bir-birlərini çox istəyiblər. İndi də Xan əminin duzlu, məzəli söhbətlərini unutmamışam" (Mustafa Çəmənli. "Muğam dünyasının xanı", Bakı, "Gənclik" nəşriyyatı, səhifə 83-84).
1955-ci il iyulun 18-də bu iki ayrılmaz dostun son görüşləri də elə Şuşada - İsa bulağında oldu. Həmin görüşdə iştirak edən görkəmli musiqişünas, Əməkdar incəsənət xadimi Firudin Şuşinski Xan Şuşinski haqqında yazdığı məqalədə bu görüşü belə təsvir edir: "... Səməd məni Xanın dalınca Ağdama göndərdi. Mən onun 09-61 nömrəli "Pobeda" markalı maşını ilə Ağdama getdim. Mənə dedilər ki, Xan Əhmədavar kəndindədir. Kəndə gələndə gördüm ki, o, tut ağacının altında oturub, tut yeyir, qardaşı Allahyar isə çay içir. Xan məni görcək təəccüblə:
- Boy, ə, Firi bala (Xan çox vaxt məni nəvazişlə belə çağırardı), sən hara, bura hara?!
- Yol azmışam, - dedim.
- Ay canım, sən bijin birisən, yol azmazsan. - Sonra yarıciddi halda səsləndi:
- Xeyir ola?!
- Dostun gəlib, səni İsa bulağında gözləyir.
Çox maraqlıdır, Xan soruşmadı ki, hansı dostum. Dərhal bildi ki, söhbət Səməd Vurğundan gedir. Sonra başını bulayıb, çiyinlərini çəkdi və gülümsəyərək dedi:
- Ay canım, Səməd ovcunun içini iyləmişdi? Nə bildi ki, mən burdayam?
- Xan, maşın gözləyir. Vaxt da keçir. Tərpənmək lazımdır, - deyib, onun qolundan tutdum, kənddən çıxdıq...
"İsa bulağı"nda bu iki dost elə səmimi, elə mehriban qucaqlaşdılar ki, elə bil uzun illər bir-birlərinin həsrətində olan doğma qardaşlar görüşürdülər.
Məclis qızışdı. Xan Səmədin ən çox sevdiyi "Mirzə Hüseyn segahı"nı oxudu. Özü də onun "Dünya" rədifli şeirini muğam üçün mətn seçmişdi... Şeir misra-misra səsləndikcə meşənin hər yanından "ay can, ay can, min yaşa, sənə nənəm qurban, şairə eşq olsun!" sədaları ucalırdı. O günü "İsa bulağı"nın başqa hüsnü vardı. Sərin meşə, soyuq bulaq. Xanın gözəl səsi, Səməd Vurğunun şair nəfəsi "İsa bulağı"na başqa gözəllik verirdi. Məclisin axırında Xan Səməddən xahiş etdi ki, bir-iki ağız desin. Yaxşı yadımdadır, şair tarzənə dedi:
- Ayə, Allahyar, o tarı "Yetim segah" üstündə köklə, bəri ver!
Səməd tarı döşünə basıb, sarı simdə gəzişdi. Bir qədər keçməmiş meşəni yanıqlı və həzin bir səs bürüdü. Bulaq ətrafındakı səkilərdə dincələn yüzlərlə adam bizi dövrəyə aldı.
Hamı heyrətlə Səməd Vurğunu dinləyirdi. O, son dərəcə aydın diksiya ilə Aşıq Ələsgərdən oxuyurdu. Səməd "Segah"ı pəsdən oxuyub qurtaranda meşəni alqış bürüdü. Xanın:
- Əmioğlu, axı sən Vaqifi çox sevirsən, bəs niyə Vaqifdən yox, Ələsgərdən oxudun? - sualını eşidən Səməd dərindən "ah" çəkib dedi:
- Ay xan, Vaqif də bizimdir, Ələsgər də. Hər ikisi böyük sənətkardır. Amma nədənsə xəyalımı gəzdirən Qarabağ dağlarını seyr etdikcə istər-istəməz aşıq Ələsgərin "Dağlar" şeiri yadıma düşdü. Xüsusilə, böyük ustadın sözləri ürəyimi titrədir...
Səməd Aşıq Ələsgərin "Dağlar" qoşmasını əzbərdən deyəndə Allahyar tarı ondan alıb, "Kəsmə şikəstə" çalmağa başladı. Xan isə həmin sözləri şikəstə üstündə oxudu.
O günü Səməd Vurğunun "İsa bulağı"nda qurduğu məclis gecədən xeyli keçənədək davam etdi. Artıq dan yeri sökülürdü. Meşənin bülbülləri yuxudan oyanmışdılar. Bunu görən Səməd üzünü Xana çevirdi:
- Ay Xan, ayə, eşidirsənmi? Səhər bülbülləri yuxudan oyanıblar.
Xan mehribancasına gülümsəyərək başını buladı:
- Əmioğlu, indi nə demək istəyirsən, nə qayıraq?
Səməd Vurğun yarıciddi, yarızarafatla:
- Necə yəni, nə qayıraq?! Niyə görmürsən bu səhər bülbülləri səni yarışa çağırır? Sonra daha ciddi halda: - Onları susdurmaq lazımdır.
- Nə ilə? - Xan gülümsər halda dilləndi.
Səməd hökmranə tərzdə:
- "Qarabağ şikəstəsi" ilə! - Sonra vüqarla əlavə elədi: - Qoy bu sərin meşələr, əzəmətli dağlar, bizə həsrət-həsrət baxan o nurlu dan ulduzu belə, Qarabağ bülbüllərinin deyişməsini eşitsinlər.
Səmədin bu sözləri hamının ürəyindən oldu. Məclisdəkilər bir ağızdan "Qarabağ şikəstəsi" deyib, Xanı alqışladılar. Şübhəsiz ki, Xanın başqa əlacı yox idi. O, Səmədin və məclisdəkilərin xahişini nəzərə alıb, Allahyara dedi:
- Qardaş, başla görək.
Bir qədər keçməmiş Xanın cazibədar səsi və cingiltili zəngulələri meşəni yenidən rövnəqə gətirdi. Nədənsə bu dəfə Xan şikəstə üstündə çox dərdli-kədərli sözlər oxuyurdu. Elə bil hiss edirdi ki, bir də Səmədlə görüşməyəcək. Və təsadüfi deyil ki, şikəstəni bu sözlərlə qurtardı:
İsa bulağının meşəsi,
Sındı qəlbimin şişəsi,
Dostundan ayrı düşənin
Ağlamaq olar peşəsi.
Xan qavalı yerə qoyar-qoymaz yenə də meşəni alqış sədaları bürüdü: Səməd də son dərəcə məyus idi. Dostunu kədərli görən Xan dilləndi:
- Əmioğlu, yenə nə olub? Niyə pərişansan?
Səməd Xana yaxınlaşıb, onu bərk qucaqladı. Sonra ətrafdakılara nəzər salıb, bir daha Xanı bağrına basaraq vaxtilə sevdiyi bir qıza yazdığı qəzəlin misralarını gözləri yaşarmış halda əzbərdən dedi.
Çox qəribə, həm də maraqlı idi ki, niyə həmin dəqiqələrdə onun yadına məhz intim qəzəlin kədərli sözləri düşdü.
Dünyada nələr olmur? Doğrudan da, o gün heç kəsin ağlına gəlməzdi ki, bugünkü məclis Xan Şuşinski ilə Səməd Vurğunun son məclisidir. Bir də bu iki nəğməkar görüşməyəcək. Bu hadisədən doqquz ay sonra Səməd Vurğun dünyadan vaxtsız köçdü" (Firudin Şuşinski. "Azərbaycan xalq musiqiçiləri", Bakı, "Yazıçı" nəşriyyatı, 1985-ci il, səhifə 450-453).
Böyük şair haqqında bir sıra məqalələrin, elmi biblioqrafiyanın, onun altı cildlik akademik nəşrinə yazılmış izahatın müəllifi olan filologiya elmləri doktoru, professor Nazim Axundov da Səməd Vurğunla yaxından tanış olmuş, dəfələrlə birlikdə bir sıra ədəbi yığıncaqlarda iştirak etmiş, həmsöhbət olmuşdu. O, Səməd Vurğuna olan sonsuz məhəbbət və hörmət əlaməti olaraq 1948-ci ildə onun çap edilmiş əsərlərinin və haqqında yazılan materialların müfəssəl bir siyahısını tərtib etmiş və bu məqsədlə də şairin görüşünə getmişdi. Professor onunla ilk görüşünü belə xatırlayırdı: "... Mən Yazıçılar İttifaqına getdim. Səməd Vurğunun yanında xeyli adam olduğundan oturub gözləyirdim. Mənim çox gözlədiyimi görən katibə içəri girib, bir aspirantın onu görmək istədiyini bildirən kimi Səməd Vurğun gözləmə otağına çıxdı. Əl verib, görüşdük. Divanda yanaşı oturub, nə üçün gəldiyimi soruşdu. Mən biblioqrafiyanı ona göstərəndə sevindi, əlini bığlarına çəkdi və bir növ təəccüblə soruşdu:
- Yəni bunların hamısını mən yazmışam?
- Bəli, Səməd müəllim, ola bilsin ki, hələ mənim nəzərimdən qaçan əsərlər də var, - dedim.
- Axı mən çap edilən əsərlərimin hamısını toplamamışam, sənə bu işdə necə kömək edə bilərəm?
- Səməd müəllim, mən başqa məqsədlə sizin yanınıza gəlmişəm, gərək məni bağışlayasınız. Sizin anadan olduğunuz günü heç bir kitabdan tapa bilmədim. Çox yerdə yazırlar ki, baharın ilk günlərində anadan olmusunuz.
- Oğul, doğrusu, mən özüm də hansı gündə doğulduğumla maraqlanmamışam, əlimdə bir şəhadətnamə də yoxdur.
- Səməd müəllim, tez-gec bu günü dəqiq müəyyən etmək lazım gələcək. Bu biblioqrafiyada isə həmin günü göstərmək çox vacibdir.
O, əlini alnına çəkdi, qartal baxışlarını ətrafa süzərək soruşdu:
- Bu gün martın neçəsidir?
Mən cavab verdim ki, bu gün 1948-ci il martın iyirmisidir. Səməd Vurğun dedi ki, həmişə baharın ilk günlərində doğulduğumu mənə deyərdilər.
- Elə isə icazə verin dəqiq olsun, baharın ilk günlərini yox, baharın ilk gününü - 1906-cı il martın 21-i yazaq.
- Yaz, oğlum, hamı bilir ki, mənim bahar bayramından çox xoşum gəlir...
Bir il sonra, 1949-cu ildə Mircəlalın redaktorluğu ilə mənim "Səməd Vurğun (biblioqrafiya) kitabım çapdan çıxdı. Kitabın 5-ci səhifəsində ilk dəfə olaraq "21 mart 1906-cı il. Səməd Yusif oğlu Vəkilov (Vurğun) Qazax rayonunun Salahlı kəndində doğulmuşdur" sözləri yazılmışdı. Bundan sonra bütün mənbələrdə həmin tarixi işlətmək bir adət şəklini aldı".
Böyük şair özünün məşhur "Komsomol poeması" üzərində müəyyən fasilələrlə iyirmi beş ilə qədər, yəni 1931-ci ildən 1956-cı ilə qədər işləmişdi. O, poemanın ayrı-ayrı hissələrini dövri mətbuatda çap etdirmişdi. Səməd Vurğun nədənsə bu mövzuya qayıdıb, poemanı tamamlamaq istəmirdi. 1949-cu ilin əvvəllərində o, Nazim Axundovu Yazıçılar İttifaqına dəvət elədi və ona bildirdi ki, əsərin hissələrini, əlyazmalarını bir yerə toplamaqda çətinlik çəkir və mənim tərtib etdiyim biblioqrafiyada əsasən poemanın bütün hissələrini bir yerə toplayıb, surətini ona verməyimi xahiş elədi. Gənc alim bir ay müddətində dövri mətbuatdan əsərin çap olunmuş hissələrini toplayıb, şairə təqdim elədi və poemanın bir neçə fəslinin - "Qış gecəsi", "Atışma", "O bizdən ayrılarkən", "Sahildə", "İməcilik", "Gözəllik və məhəbbət", "Acı xəbər", "İntizar", "Humayın ölümü" və sair başlıqların adlarını da belə qoymağı Səməd Vurğuna təklif elədi və böyük şair də əsərlərindəki bəzi fəsillərin başlığını gənc alim dostunun təklifi ilə qoydu.
Nazim Axundov 1949-cu ilin noyabrında Azərbaycan Dövlət Universitetində "Muğan" poemasının disputunu keçirmiş, şairi də ora dəvət eləmiş, 1952-ci ildə Quba Müəllimlər İnstitutunda işlədiyi dövrdə isə "Aygün" poemasını yerli teatrın səhnəsində tamaşaya qoymuşdu. Və onu da qeyd etməliyik ki, 1953-cü ildə gənc alim Səməd Vurğunun zəmanəti ilə SSRİ Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul olunmuşdu.
Səməd Vurğunu dəfələrlə görmüş, həmsöhbət olmuş fəlsəfə elmləri doktoru, professor Cahid Quliyev də şairin Şuşaya son gəlişini və onunla şəxsən tanış olmasını belə xatırlayır: "... 1955-ci ilin iyul ayı idi. Şuşa istirahət evində dincələn bir qrup ziyalı ilə "İsa bulağı"na gəzməyə getmişdik. Həmin gün Səməd Vurğun da ailəsi ilə orda idi. Mən onunla tanış oldum. Söhbət zamanı şair məndən soruşdu:
- Yoldaş filosof, "İsa bulağı"ndakı bu təmtərağa necə baxırsan? Hər yerdə məclis, sevinc, musiqi... - deyə böyük şair ətrafa bir də nəzər saldı: - Bax, əsl fəlsəfə, əsl poeziya budur, - deyə sözünə davam etdi. - Bu misli-bərabəri olmayan təbiətə, deyib-gülən, çalıb-oynayan xoşbəxt insanlara baxanda şair olmayan da ilhama gələr. Təkcə bu mənzərəni ürəklə, ilhamla qələmə almaq gərəkdir. Ona görə də mən həmişə bu fikirdə olmuşam ki, həyatın fəlsəfəsini kitablardan daha çox həyatın özündən öyrənmək lazımdır...
Sonra böyük şair Şuşaya gəlişinin məqsədini bildirdi:
- Xüsusi bir məqsədim yoxdur. Doğma Azərbaycanı gəzməkdən zövq alıram. Şuşaya - musiqimizin beşiyi olan bu gözəl şəhərə isə xüsusi məhəbbətim var. Mən bu şəhərə müxtəlif tellərlə bağlıyam. Müəllimim Vaqif bu tarixi şəhərdə uyuyur, xalqımızın şöhrət tacı olan dahi Üzeyir bəy bu şəhərdə doğulub. Mən nədənsə Vaqif poeziyası ilə Üzeyir bəy musiqisi arasında bir doğmalıq, yaxınlıq duyuram. Hər iki nəhəngin sənətində ürəyəyatan, insanı həyəcanlandıran gözəl lirika, həyat eşqi çox güclüdür. Onların sənətində qüdrətli lirika çıraq ətrafında cövlan edən, işığa məhəbbət naminə yanmaqdan qorxmayan pərvanəyə bənzəyir. O lirikaya xas olan yaşamaq eşqi, məhəbbət bəşəridir. Vaqifin "Durnalar"ı ilə Üzeyir bəyin "Sənsiz"i arasında nə qədər doğmalıq var?! Həm qoşma, həm də romansda həyat hadisələri ilə bağlı olan nisgil, kədər hissi insanı düşünməyə vadar edir.
Şair ani olaraq fikrə getdi. Bəlkə də, o, hələ iyirminci illərin ikinci yarısında dağlar gözəli Şuşaya ilk dəfə gəldiyi, Vaqifin məzarını qucaqlayıb ağladığı və bir şerdə yazdığı gənclik illərini xatırladı:
- Qazaxda oldum, Qarayazı meşəsini, Kürü seyr elədim. Uşaqlıq və gəncliyimin unudulmaz xatirələri ilə bir də görüşdüm, - deyə şair öz fikrini davam etdirdi. - Ordan Gəncəyə gəlib, böyük Nizaminin məqbərəsini ziyarət elədim. Dedim Vaqif inciyər. Odur ki, Şuşaya qalxdım, burdan da Kəlbəcərə getmək fikrindəyəm. Başı qarlı dağlarımız üçün darıxmışam. Bir də ustad Şəmşirlə görüşmək arzusundayam." (Vasif Quliyev. "Ötən günlərimi qaytaraydılar...", Bakı, "Şuşa" nəşriyyatı, səhifə 396-397).
Səməd Vurğunla şəxsi tanışlıqdan sonra Cahid Quliyevin onun yaradıcılığına marağı və həvəsi daha da artdı. Bu görüş gənc filosofun həyatında mühüm rol oynadı. O, şairin poeziyasını dərindən oxuyub mənimsədi, yaradıcılığının böyük bir hissəsini ona həsr elədi. "Səməd Vurğun yaradıcılığında vətənpərvərlik və beynəlmiləlçilik" (1959), "Səməd Vurğun yaradıcılığında estetik məsələlər" (1966), "Səməd Vurğun" (1986), "Odur ki, bağlıyam sana..." (1986, rus dilində) əsərləri gənc filosofun böyük şair haqqında fəlsəfi düşüncələri, fəlsəfi fikirləri idi.
... Qasım bəy Zakir, Natəvan, Nəcəf bəy Vəzirov və digər şuşalılar haqqındakı məqalələri, Nəcəf bəy Vəzirovun 100 illiyi ilə əlaqədar akademiyada ədəbi gecə təşkil etməsi də məhz Səməd Vurğunun Şuşaya və şuşalılara olan sevgisindən və məhəbbətindən irəli gəlirdi.
Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün ain.az saytını izləyin.
