Zərifə Əliyevanın həyat və fəaliyyəti Azərbaycan tibb elminin inkişaf tarixində yalnız elmi nailiyyətlərin məcmusu kimi deyil, eyni zamanda elmin humanist mahiyyəti ilə üzvi vəhdətdə təzahür edən çoxşaxəli və kompleks bir fenomen kimi dəyərləndirilməlidir. Onun zəngin elmi irsi, uzunmüddətli və məqsədyönlü peşə fəaliyyəti, eləcə də əldə etdiyi yüksək nailiyyətlər qarşılıqlı şəkildə bir-birini tamamlayaraq vahid, sistemli və konseptual baxımdan bütöv bir intellektual-mənəvi model formalaşdırmışdır. Bu modelin əsasını isə insan amilini prioritet qəbul edən, etik məsuliyyətə söykənən və sosial faydaya yönəlmiş dəyər-oriyentasiyalı elmi təfəkkür təşkil edir.
Onun formalaşdığı ictimai-mədəni mühit və aldığı fundamental tibbi təhsil gələcək elmi fəaliyyətinin istiqamətini müəyyənləşdirsə də, Zərifə Əliyevanı fərqləndirən başlıca cəhət elmi biliklərə yanaşma metodologiyası olmuşdur. O, tibbi bilikləri sadəcə empirik məlumatlar toplusu və klinik təcrübənin nəticəsi kimi deyil, insan sağlamlığının qorunmasına xidmət edən etik məsuliyyət daşıyıcısı və sosial öhdəlik mexanizmi kimi qəbul edirdi. Bu konseptual yanaşma onun elmi fəaliyyətinə həm nəzəri-metodoloji, həm də praktik-tətbiqi baxımdan dərinlik qazandırmış, nəticə etibarilə tibb elminin humanist mahiyyətini ön plana çıxaran elmi mövqeyinin formalaşmasına zəmin yaratmışdır.

Zərifə xanımın peşə fəaliyyəti oftalmologiya sahəsi ilə məhdudlaşmırdı. O, eyni zamanda bu sahəyə yanaşmasında dar ixtisas çərçivəsini aşaraq daha geniş epistemoloji və humanist məzmunun formalaşmasına zəmin yaradırdı. O, görmə orqanının yalnız fizioloji və funksional xüsusiyyətlərini tədqiq etməklə kifayətlənməyərək, onun insanın idrak prosesində, dünyanı qavrama mexanizmində və sosial-mədəni həyatının formalaşmasında oynadığı fundamental rolu da elmi təhlil predmetinə çevirmişdir. Bu baxımdan onun elmi yanaşması oftalmologiyanı sırf klinik diaqnostika və müalicə sistemi kimi deyil, insanın dünya ilə bilavasitə əlaqəsini təmin edən əsas idrak kanalı kimi dərk etməyə əsaslanırdı. Onun fəaliyyəti təkcə tibbi praktikaya deyil, həm də insan varlığının qavrayış, dərk və sosial inteqrasiya imkanlarına dair daha geniş fəlsəfi baxış sisteminə söykənirdi. Nəticə etibarilə, bu yanaşma Zərifə Əliyevanın fəaliyyətini insanın “görmə hüququ”nun qorunmasına yönəlmiş humanist missiya kimi də interpretasiya etməyə imkan verir. Bu isə onun elmi irsini tibb elminin hüdudlarını aşan ümumbəşəri dəyər səviyyəsinə yüksəldir.

Zərifə Əliyevanın elmi töhfələri ilk növbədə geniş yayılmış oftalmoloji xəstəliklərin, xüsusilə də traxomanın sistemli şəkildə öyrənilməsi ilə xarakterizə olunur. Onun bu istiqamətdə apardığı fundamental tədqiqatlar xəstəliyin etiologiyası, patogenezi və epidemioloji xüsusiyyətlərinin elmi əsaslarla dərin təhlilinə imkan yaratmış, nəticə etibarilə daha effektiv profilaktik, diaqnostik və müalicəvi yanaşmaların formalaşdırılmasına mühüm zəmin olmuşdur. Bu tədqiqatlar təkcə tibbi elmin inkişafına deyil, həm də səhiyyə praktikasının təkmilləşdirilməsinə yönəlmiş sistemli elmi konsepsiya kimi çıxış etmişdir. Lakin bu elmi fəaliyyətin mahiyyətində dayanan ən mühüm komponent onun humanist ölçüsüdür. Belə ki, əldə olunan nəticələr birbaşa minlərlə insanın görmə qabiliyyətinin qorunmasına, onların əmək qabiliyyətinin bərpasına və sosial həyatda daha fəal iştirakının təmin olunmasına xidmət edirdi. Bu isə elmin insan taleyinə bilavasitə təsir edən praktik və humanist güc olduğunu nümayiş etdirir. Bu kontekstdə Zərifə xanımın fəaliyyəti elmi düşüncənin sosial məsuliyyətlə birləşdiyi nümunəvi model kimi dəyərləndirilə bilər.

Bununla yanaşı, Zərifə Əliyeva peşə ilə bağlı göz xəstəliklərinin öyrənilməsi istiqamətində də mühüm elmi nəticələr əldə etmişdir. Sənaye mühitində çalışan insanların görmə orqanına təsir edən zərərli faktorların tədqiqi və bu təsirlərin minimallaşdırılması üçün elmi əsaslandırılmış tədbirlərin hazırlanması onun fəaliyyətinə sosial ədalət və insan hüquqları aspekti qazandırmışdır. Bu yanaşma göstərir ki, o, sağlamlığı yalnız fərdi məsələ kimi deyil, həm də ictimai rifahın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi qiymətləndirirdi.

Zərifə Əliyevanın elmi fəaliyyətində diaqnostika və müalicə metodlarının təkmilləşdirilməsi xüsusi və sistemli bir yer tuturdu. Onun bu istiqamətdə apardığı işlər, xüsusilə erkən diaqnostika prinsiplərinin elmi əsaslandırılması, təkcə tibbi innovasiya kimi deyil, eyni zamanda insan həyatına vaxtında müdaxilə etməklə onun keyfiyyətinin qorunmasına yönəlmiş dərin humanist yanaşma kimi dəyərləndirilir. Bu prinsip xəstəliklərin ağırlaşmasının qarşısının alınmasını, insan iztirablarının minimuma endirilməsini və fərdin həyat potensialının maksimum səviyyədə qorunmasını elmi məntiq çərçivəsində ifadə edir. Erkən diaqnostika onun elmi baxış sistemində yalnız texniki prosedur deyil, insan həyatının dəyərinə verilən ali elmi-etik cavab kimi xarakterizə oluna bilər.
Alimin zəngin elmi irsi onun müəllifi olduğu əsərlər, monoqrafiyalar və çoxsaylı elmi məqalələrdə dolğun şəkildə öz əksini tapır. Bu əsərlər yalnız nəzəri və metodoloji baxımdan deyil, həm də humanist düşüncənin elmi diskursa inteqrasiyasının parlaq nümunəsi kimi səciyyələnir. Onun elmi yazıları tibb elmini insan mərkəzli yanaşma ilə birləşdirərək, praktik səhiyyə fəaliyyətinə yönələn konseptual baza formalaşdırmışdır.

Zərifə Əliyevanın yaratdığı elmi məktəb təkcə bilik və təcrübənin ötürülməsi ilə məhdudlaşmır. Həmçinin yüksək etik standartların, peşə məsuliyyətinin və humanist dəyərlərin yeni nəsil həkimlərə aşılanmasını təmin edən davamlı bir intellektual ənənəyə çevrilməsinə zəmin yaradır. Bu məktəb onun elmi irsinin davamlılığını təmin edən əsas sütunlardan biri kimi çıxış edir və tibb elminin sosial-mənəvi ölçüsünü gücləndirir.

Zərifə Əliyevanın əldə etdiyi nailiyyətlər, elmi dərəcələr, akademik status və nüfuzlu mükafatlar onun fəaliyyətinin yüksək səviyyədə qiymətləndirildiyini göstərir. Lakin bu nailiyyətlərin humanist ölçüsü daha önəmlidir. Çünki o, qazandığı bütün uğurları insanlara daha geniş miqyasda xidmət etmək imkanı kimi dəyərləndirirdi. Bu baxımdan onun nailiyyətləri yalnız şəxsi uğur deyil, ictimai faydanın genişlənməsi kimi interpretasiya olunmalıdır.

Onun fəaliyyətində humanizm yalnız nəzəri baxış bucağı deyil, praktik davranış modelidir. Həkim-pasiyent münasibətlərində empatiya, diqqət və etik məsuliyyət onun peşə fəaliyyətinin ayrılmaz hissəsi olmuşdur. O, xəstəni sadəcə klinik obyekt kimi deyil, özünəməxsus taleyi, hissləri və sosial mühiti olan fərd kimi qəbul edirdi. Bu yanaşma müasir bioetika prinsipləri ilə də səsləşən qabaqcıl humanist mövqedir.

Fəlsəfi baxımdan, Zərifə Əliyevanın fəaliyyəti elmin mahiyyətinə dair fundamental nəticələr çıxarmağa imkan verir. Onun irsi göstərir ki, elm yalnız idrakın genişlənməsi deyil, həm də mərhəmətin institusionallaşmasıdır. Yəni elmi biliklər sistemli şəkildə insanın rifahına yönəldildikdə, elm öz ən ali funksiyasını yerinə yetirmiş olur. Bu isə elmin etik legitimliyinin əsas şərti kimi çıxış edir.

Zərifə Əliyevanın həyat və fəaliyyəti çoxşaxəli, dərin humanist-fəlsəfi məzmun daşıyan kompleks bir sistem kimi qiymətləndirilməlidir. Onun elmi töhfələri, peşə fəaliyyəti və əldə etdiyi nailiyyətlər birgə şəkildə elmin insan yönümlü inkişaf modelini təqdim edir. Bu modeldə elm yalnız bilik istehsal edən mexanizm kimi deyil, həm də insanın qorunmasına, onun ləyaqətinin və həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edən ali mənəvi institut kimi çıxış edir.

Zərifə Əliyevanın xatirəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında daim yaşamaqda olan mənəvi və elmi dəyər kimi xüsusi yer tutur. Onun zəngin elmi irsi, tibb elminin inkişafına verdiyi töhfələr və yüksək insani keyfiyyətləri yalnız öz dövrü üçün deyil, həm də gələcək nəsillər üçün davamlı bir örnək və istiqamətverici model rolunu oynayır.

Rövşən Əliyev
Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin vitse-prezidenti

• Mədəniyyət
• Oftalmologiya
• Humanist Elmi Məktəb
• Irsi Daşıyıcı