ain.az, GlobalInfo saytından verilən məlumata əsaslanaraq xəbər yayır.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp ordunun Şərq vaxtı ilə saat 10:00-da (Bakı vaxtı ilə 18:00) Hörmüz boğazı və İran limanlarının blokadasını tətbiq etməyə hazırlaşdığını açıqlayıb.
Tramp İslamabad danışıqları razılaşma ilə yekunlaşmadığı üçün İranla dialoqun olub-olmamasında fərq görmədiyini bildirib.
Digər tərəfdən, Böyük Britaniya və Avstraliya Hörmüz boğazının blokadasında iştirak etməyəcəyini açıqlayıb.
Globalinfo.az-a danışan politoloq Əlimusa İbrahimov deyib ki, Tehran artıq bu blokadanı sadəcə qəbul etməyəcəyini bildirib:
“İran belə bir hərəkətə qarşı durmaq üçün dəniz minalarından, sürətli qayıqlardan və ballistik raketlərdən tutmuş Yaxın Şərq boyunca uzanan vəkil qruplarınadək mürəkkəb asimmetrik vasitələrə malikdir.
İranın ilk cavabı, heç şübhəsiz, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinə qarşı birbaşa hərbi tədbirlər olacaq. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) Hərbi Dəniz Qüvvələri artıq boğaza daxil olmağa cəhd edən hər hansı hərbi gəminin “ciddi və qətiyyətli cavab” alacağı barədə xəbərdarlıq edib, düşmən qüvvələrini “ölümcül burulğanda” tələyə salacağına söz verib. Bu, boş söz deyil. İran onilliklər ərzində xüsusi olaraq boğazın dar suları üçün hazırlanmış asimmetrik müharibə doktrinasını inkişaf etdirib.
SEPAH-ın təzyiq mexanizminə bir neçə təbəqəli təhlükə daxildir. Şimal sahillərindəki dağ sığınacaqlarında gəmi əleyhinə raketlərlə (Nur, Qədir və Əbu Mehdi variantları) silahlanmış mobil sahil raket batareyaları yerləşdirilib. Həm hərbi, həm də ticarət gəmilərinə qarşı əlaqələndirilmiş zərbələr endirə bilən sürətli hücum qayıqları dəstələri daha böyük dəniz platformalarını narahat edə və üstələyə bilər. İranın artıq su yoluna yerləşdirdiyi və bəzilərinin izini itirdiyi bildirilən dəniz minaları davamlı təhlükə olaraq qalır. Pilotsuz hava və dəniz dronları müşahidəni təmin edir, onlar da kamikadze zərbələri üçün silaha çevrilə bilər.
ABŞ Mərkəzi Komandanlığı təsdiqləyib ki, İran münaqişə ərzində 500-dən çox ballistik raket və 2000-dən çox dron zərbəsi endirib. ABŞ və İsrailin zərbələri İranın hava hücumundan müdafiəsini əhəmiyyətli dərəcədə zəiflətsə və yüzlərlə raketini məhv etsə də, Tehran Fars körfəzinin məhdud sularında fəaliyyət göstərən ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinə təhlükə yaratmaq üçün kifayət qədər potensialını saxlayır. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün esmines və ya təyyarədaşıyan gəmiyə bir dəfə belə uğurlu hücum həyata keçirilməsi böyük strateji zərbə olardı”.
Ekspert hesab edir ki, İranın ən təhlükəli cavabı boğazın özündən deyil, minlərlə kilometr aralıdan gələ bilər:
“İranın yüksək rütbəli rəsmiləri Tehranın Yəməndəki husilər vasitəsilə Bab əl-Məndəb boğazını — Qırmızı dənizin cənub girişindəki keçidi — hədəf ala biləcəyinə işarə edib. Qlobal ticarətin təxminən 12 faizi Bab əl-Məndəbdən keçir. İran parlamentinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf Tehranın Hörmüzdə ABŞ-ın hərəkətlərinə cavab olaraq bu su yolunu hədəf ala biləcəyini açıq şəkildə irəli sürüb.
Husilər artıq münaqişəyə qoşulub və Qırmızı dəniz gəmiçiliyini aktiv şəkildə təhdid edirlər. İran husilərə Bab əl-Məndəbi boğazını bağlamağı əmr edərsə, ABŞ iki cəbhəli dəniz böhranı ilə üzləşəcək: biri Fars körfəzində, digəri isə Qırmızı dənizdə. Qlobal gəmiçilik iflic olacaq, neft qiymətləri daha da artacaq və Vaşinqton dəniz qüvvələrini iki cəbhə arasında bölməyə məcbur olacaq.
Livan “Hizbullah”ı başqa bir proksi mexanizmini təmsil edir. Livan birbaşa danışıqların tərkib hissəsi olmasa da, İran “Hizbullah”a İsrail hədəflərinə hücumlarını gücləndirməyi tapşıra bilər ki, bu da Təl-Əvivi münaqişəyə daha dərindən cəlb edər, o cümlədən ABŞ-ın yalnız dəniz cəbhəsinə fokuslanmasını çətinləşdirər. İran zərbəyə zərbə ilə cavab verməklə yanaşı, Hörmüz üzərindəki nəzarəti ilə qlobal ticarəti də sıxır. Husilərin daxil olması isə bu mesajı daha da kəskinləşdirir: Bab əl-Məndəb də eyni şəkildə silaha çevrilə bilər”.
Əlimusa İbrahimov
Ə.İbrahimov qeyd edib ki, Trampın blokada elanından əvvəl belə İran artıq boğazı gəlir gətirən mexanizmə çevirmişdi:
“Tehran “pullu keçid” siyasəti çərçivəsində hər barel neft üçün 1 dollar, hər supertanker üçün təxminən 2 milyon dollar tranzit rüsumu tələb edirdi. Ödənişlərin Qərb maliyyə nəzarətindən yan keçmək üçün Bitkoin və ya Çin yuanı ilə edilməsi tələb olunurdu. Tehran həmçinin izlənilməyən minalar vasitəsilə gəmiləri İranın ərazi sularına daxil olmağa məcbur edir və bu rüsumları orada yığırdı.
Trampın blokadası bu gəlir axınını kəsmək üçün nəzərdə tutulub. Lakin İran boğaz üzərində nəzarətini rəsmiləşdirərək və iqtisadi təzyiqi artıraraq cavab verə bilər. Müharibədən əvvəl boğazdan gündə təxminən 100 gəmi keçirdi və dünya neft və LNG tədarükünün təxminən 20 faizini daşıyırdı. İndi bu hərəkət bir neçə gündə cəmi 12 gəmiyə qədər azalıb və neft qiymətləri artıq 100 dollardan yuxarı qalxıb. İran blokadaya boğazı tamamilə bağlamaqla cavab verərsə, iqtisadi nəticələr fəlakətli ola bilər. Beynəlxalq Enerji Agentliyi artıq mövcud tədarük pozuntusunu gündə təxminən 20 milyon barel neftə təsir edən tarixdəki ən böyük tədarük pozuntusu adlandırıb.
Dərhal hərbi və iqtisadi cavablardan başqa, İran daha dərin strateji mexanizmə malikdir. Müharibə və boğazın bağlanması İrana nüvə proqramını dayandırmaq təzyiqinə müqavimət göstərmək üçün yeni vasitələr və güc verib.
Çox təzyiq edilərsə, İran blokadaya nüvə öhdəliklərindən tamamilə çıxmaq, MAQATE müfəttişlərini qovmaq və açıq şəkildə silah istehsalına doğru addım atmaqla cavab verə bilər. Tehran artıq uranı 60 faiz səviyyəsində zənginləşdirir və bu, silah hazırlığı üçün lazım olan materialdan cəmi bir texniki addım aralıdır. Bu həddi keçmək qərarı regionda strateji tarazlığı kökündən dəyişə və İsrail, Fars körfəzi dövlətləri və hətta ABŞ-ın tammiqyaslı quru işğalını da əhatə edən daha geniş müharibəyə səbəb ola bilər.
Mövcud qarşıdurmada İranın ən böyük gücü onun ənənəvi hərbi qüdrəti deyil. ABŞ və İsrail zərbələri nəticəsində bu qüdrət əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyib. Hazırda əsas gücü müharibə və sülh arasındakı boz zonada fəaliyyət göstərmək qabiliyyətidir. İranın Hörmüz üzərində nəzarəti dəniz hökmranlığından deyil, asimmetrik taktikalardan qaynaqlanır: mobil raket batareyaları, sürətli qayıq hücumları, dəniz minaları və dronlar Tehrana böyük səth gəmiləri yerləşdirmədən etibarlı təhlükə yaratmağa imkan verir.
Bütün texnoloji üstünlüyünə baxmayaraq, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri İranın kiçik, sürətli qayıqlarının ticarət gəmiləri arasında gizlənə və gözlənilmədən zərbə endirə bildiyi dar, məhdud sularda fəaliyyət göstərməli olur. SEPAH artıq bu qabiliyyəti nümayiş etdirib və “ölümcül burulğan” xəbərdarlığı boğaza daxil olan hər hansı düşmən qüvvəsini tələyə salmaq üçün hazırlanmış çoxqatlı müdafiə sistemlərinə malik olduğunu göstərir”.
Politoloq bildirib ki, Trampın Hörmüz boğazını blokada etmək qərarı yüksək riskli oyundur:
“Bu, Vaşinqtonun İranın qlobal enerji tədarükünə təsirini qırmaq məqsədilə həddindən artıq güc tətbiq etməyə hazır olduğunu göstərir. Lakin İran tam olaraq bu ssenariyə hazırlaşmaq üçün 40 il vaxt sərf edib. Onun cavab variantları birbaşa hərbi qarşıdurmadan (minalar, sürətli qayıq hücumları və ballistik raketlər) tutmuş Bab əl-Məndəbdə husilər vasitəsilə ikinci cəbhə açmağa, boğazı tam bağlamaqla və ya tranzit rüsumlarını artırmaqla iqtisadi təzyiqi gücləndirməyə və nəhayət nüvə kartını oynamağa qədər uzanır.
Qarşıdakı günlər ABŞ blokadasının Tehranı yenidən danışıqlar masasına qaytarıb-qaytarmayacağını, yoxsa tərəflər arasında daha geniş eskalasiyanın baş verib-verməyəcəyini göstərəcək. Bir şey aydındır: İran özünü müdafiəsiz hesab etmir və istənilən təxribata “dəqiq və qətiyyətli cavab” verəcəyini açıq şəkildə bildirir”.
Turan Rzayev
Globalinfo.az
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün ain.az saytını izləyin.
