“Qadın və Müasir Dünya” Sosial Xeyriyyə Mərkəzi və təşkilatının rəhbəri Südabə Şirəliyeva QHT.az-a açıqlamasında onlayn zorakılığın nə olduğu, növləri, yayılması və nəticələri, həmçinin qadınların onlayn təhlükəsizliyi haqqında məlumat verib.
Südabə Şirəliyeva bildirib ki, beynəlxalq qurumlar rəqəmsal zorakılığın artdığını ciddi təhlükə kimi qiymətləndirir: "BMT Qadınlar xəbərdarlıq edir ki, qadınlara qarşı zorakılığın bu yeni sərhədi sürətlə artmaqda və yayılmaqdadır. Bu zorakılığı tanımaq və dayandırmaq təcilidir. Zorakılıq törədənlər və rəqəmsal zorakılığa imkan verən, təşviq edən və bundan faydalanan texnoloji platformalar məsuliyyətə cəlb olunmalı olsa da, qadınlar və qızlar da zorakılığın erkən əlamətlərini müəyyən etmək, tədbir görmək və rəqəmsal məkanlarını geri almaq üçün məlumat və vasitələrə ehtiyac duyurlar".
Müsahibimiz vurğulayıb ki, rəqəmsal mühit gözləntilərin əksinə olaraq təhlükəli məkana çevrilə bilir: "Rəqəmsal dünya əlaqə və səlahiyyət vəd edirdi, lakin milyonlarla qadın üçün bu, əsl oyun meydançasına çevrilib".
S.Şirəliyevanın sözlərinə görə, qadınlar müxtəlif formalarda rəqəmsal hücumlara məruz qalır: "Məktəbli qızlar sosial mediada yayılan saxta çılpaq şəkilləri ilə qarşılaşırlar. Qadın biznes liderləri getdikcə dərin saxtakarlıqların və əlaqələndirilmiş təqib kampaniyalarının hədəfinə çevrilirlər. İctimaiyyətin diqqət mərkəzində olan qadınlar zorakılıq selinə məruz qalırlar: dünya miqyasında hər dörd qadın jurnalistdən biri və hər üç qadın parlamentaridən biri ölüm təhdidləri də daxil olmaqla, onlayn fiziki zorakılıq təhdidləri barədə məlumat verir".
Südabə Şirəliyeva bildirib ki, fərqli şəraitlərə baxmayaraq problemin mahiyyəti eynidir:
"Fərqli həyatlar, fərqli kontekstlər, eyni mənzərə. Bu rəqəmsal zorakılıq, sərhədlər və platformalar arasında yayılaraq, həm onlayn, həm də oflayn olaraq hər yerdə qadınları və qızları təhdid edən gender əsaslı zorakılığın ən sürətlə böyüyən formalarından biridir".
Müsahibimiz vurğulayıb ki, statistik göstəricilər vəziyyətin miqyasını açıq göstərir: "Mütəxəssislər problemin miqyasına diqqət çəkirlər: dünya miqyasında qadınların 16-58 faizi onlayn zorakılıq və ya təcavüz barədə məlumat verir və süni intellekt kimi yeni texnologiyalar vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Təsvirə əsaslanan zorakılıq hallarının sayı sürətlə artır: onlayn dərin saxtakarlıqların təxminən 90-95 faizi qadınları cinsiləşdirilmiş şəkildə təsvir edir".
S.Şirəliyevanın sözlərinə görə, bu zorakılığın təsiri yalnız internetlə məhdudlaşmır:
"Bu zorakılıq sadəcə internetdə qalmır. Onlayn zorakılıq zehni sağlamlığı sarsıda, münasibətləri və karyeraları saniyələr içində məhv edə bilər. Bu, həmçinin real həyata da yayılaraq təqib və ya fiziki zorakılığa, hətta ölümə səbəb ola bilər. Rəqəmsal zorakılıq söz azadlığına malik olmalı olan qadın və qızları susdurur".
Südabə Şirəliyeva bildirib ki, rəqəmsal zorakılığın mahiyyəti geniş və çoxşaxəlidir: "Rəqəmsal zorakılıq nədir? Rəqəmsal zorakılıq (qadın və qızlara qarşı texnologiya ilə gücləndirilmiş zorakılıq kimi də tanınır) geniş aqressiv davranışları əhatə edir".
Müsahibimiz vurğulayıb ki, rəqəmsal zorakılığın konkret formaları mövcuddur: "Onlayn və kibertəqib; təkrarlanan istənməyən mesajlar, kiberfləş, gizli görüntülər, yerinizi izləmək və ya fəaliyyətinizi izləmək kimi nəzarət".
S.Şirəliyevanın sözlərinə görə, şəxsi məlumatların yayılması və saxtalaşdırılması ciddi təhlükə yaradır: "Şəxsi şəkilləri razılıq olmadan paylaşmaq və ya süni intellektdən istifadə edərək foto və videoları dəyişdirmək, tikmək və ya üst-üstə qoymaqla dərin saxtakarlıq yaratmaqla cinsi məzmun yaratmaq. Buna bəzən qisas pornosu deyilir".
Südabə Şirəliyeva bildirib ki, zorakı məzmunların yayılması da problemin tərkib hissəsidir:
"Zorakı pornoqrafiya: qadınlara və qızlara qarşı zorakılığı normallaşdıran və davam etdirən, internetdə geniş yayılmış pornoqrafiyada cinsi təcavüz və gender əsaslı zorakılığın təsvirləri".
Müsahibimiz vurğulayıb ki, təhdid və şantaj rəqəmsal zorakılığın əsas alətlərindəndir:
"Trolling, təhdidlər və şantaj; yatırmaq və ya qorxutmaq məqsədi daşıyan təhqiramiz şərhlər, gender əsaslı nifrət nitqi, kiminsə şəxsi məlumatlarını, fotolarını və ya videolarını paylaşmaqla hədələmək".
S.Şirəliyevanın sözlərinə görə, münasibətlərdə də rəqəmsal vasitələrlə sui-istifadə halları artır: "Rəqəmsal tanışlıq sui-istifadəsi; tərəfdaşı idarə etmək, təzyiq göstərmək və ya təcrid etmək üçün tətbiqlərdən və ya sosial mediadan istifadə etmək".
Südabə Şirəliyeva bildirib ki, uşaqlar və yeniyetmələr də xüsusi risk altındadır: "Onlayn baxım; cinsi istismar və insan alveri məqsədilə kiməsə (çox vaxt yetkinlik yaşına çatmayan) etibar və ya münasibət qurmaq üçün rəqəmsal platformalardan istifadə etmək. Doxxing; qorxutmaq və ya təhdid etmək məqsədilə şəxsi məlumatları onlayn dərc etmək".
Müsahibimiz vurğulayıb ki, şəxsiyyət oğurluğu da geniş yayılmış problemdir: "Şəxsiyyət oğurluğu; başqasını təqlid etmək və saxta profillər yaratmaq".
S.Şirəliyevanın sözlərinə görə, texnoloji nəzarət vasitələri də zorakılıq alətinə çevrilə bilər:
"Giriş nəzarəti; qadının ortaq cihazlara, internetə və ya enerji mənbələrinə çıxışını məhdudlaşdırmaq və ya izləmək".
Südabə Şirəliyeva bildirib ki, bu zorakılığın təsirləri müxtəlif sosial qruplarda fərqli şəkildə özünü göstərir: "Rəqəmsal və onlayn zorakılığın nəticələri nələrdir?"
Müsahibimiz vurğulayıb ki, xüsusilə şəhər qadınları bu problemin ön xəttindədir:
"Böyük şəhərlərdə qadınlar rəqəmsal zorakılığın ön cəbhəsindədirlər. Bu, gəlir səviyyəsindən asılı olmayaraq həm kənd, həm də şəhər yerlərində baş verə bilər. Anonim təhdidlərdən tutmuş zorakılığa və intim partnyorlar tərəfindən nəzarətə qədər bir çox forma və təzahürlərə malik ola bilər".
S.Şirəliyevanın sözlərinə görə, sosial-iqtisadi vəziyyət zorakılığın formasına təsir edir:
"Məsələn, aşağı gəlirli və ya kənd ev təsərrüfatlarından olan qadınlar tez-tez cihazları paylaşır və ya telefonlara, kompüterlərə və ya internetə çıxış üçün başqalarına etibar edirlər. Belə şəraitdə cinayətkarlar cihazlara və ya enerji mənbələrinə çıxışı məhdudlaşdırır və ya nəzarət edir, həm iqtisadi, həm də rəqəmsal zorakılığı törətmək üçün məhdud rəqəmsal savadlılıqdan istifadə edirlər".
Südabə Şirəliyeva bildirib ki, müəyyən qruplar daha çox hədəfə çevrilir: "Hədəflər tanışdır; gənc qadınlar, siyasətçilər, jurnalistlər, qadın hüquqları müdafiəçiləri və fəallar, tez-tez seksist, irqçi və ya homofob istismara məruz qalırlar. Miqrant qadınlar və irqi qərəzli qadınlar, əlilliyi olan insanlar və digər fərdləri üçün zorakılıq daha da ifrat ola bilər, misoginiyanı digər nifrət formaları ilə birləşdirir".
Fatimə Nəbiyeva
