Bakı. Trend:
Ermənistanın sabiq prezidenti Robert Koçaryanın sonmüsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər regionun yaxın tarixiniyenidən gündəmə gətirib. O, hakimiyyətdə olduqları təqdirdə,2020-ci ildə müharibənin baş verməyəcəyini iddia edib və həmindövrdə guya sülh mühitinin mövcud olduğunu vurğulayıb.
Lakin bu yanaşma həm tarixi faktlarla, həm də uzun illərformalaşmış siyasi reallıqlarla ziddiyyət təşkil edir. Əsas məqamondan ibarətdir ki, baş verənlər təsadüfi qərarların deyil, uzunmüddət formalaşdırılmış və ardıcıl şəkildə həyata keçirilən siyasiyanaşmanın nəticəsi idi.
Müharibənin memarları: məsuliyyət kimədüşür?
Koçaryanın özünü məsuliyyətdən kənar göstərmək cəhdləri onunsiyasi keçmişi ilə uzlaşmır. O, uzun illər davam edən münaqişəninəsas ideoloqlarından biri kimi tanınır və bu prosesdə minlərləinsanın həyatına son qoyulmasına səbəb olan qərarlarınmüəlliflərindən sayılır. Onun siyasi davamçısı Serj Sarkisyan daeyni xətti davam etdirərək regionda gərginliyin dərinləşməsindəmühüm rol oynayıb. Bu baxımdan, baş verən faciələrin məsuliyyətitəkcə bir şəxsin deyil, həmin siyasi tandemə aid edilir.
Digər tərəfdən, Koçaryanın arxasında dayanan qüvvələr və onunaldığı dəstək mənbələri də uzun illərdir, müzakirə mövzusudur. Bufaktorlar Ermənistanın daxili və xarici siyasət kursununformalaşmasına ciddi təsir göstərib və regionda sabitliyinpozulmasına xidmət edib.
İrticaçı sistemin qurulması və nəticələri
Koçaryan-Sarkisyan tandemi tərəfindən yaradılmış idarəetməmodeli diktatura elementləri, işğalçılıq siyasəti və radikalyanaşmalar üzərində qurulmuşdu. Bu sistem hərbi xunta xarakteridaşıyaraq yalnız işğal edilmiş ərazilərin saxlanılması iləkifayətlənmirdi, eyni zamanda daha geniş ekspansionist planlarıhədəfləyirdi.
Nəticədə yüz minlərlə azərbaycanlı doğma torpaqlarından didərgindüşdü, on minlərlə mülki şəxs həyatını itirdi. Lakin bu siyasəttəkcə Azərbaycana qarşı deyil, Ermənistan cəmiyyətinə də ağır zərbəvurdu. İqtisadi gerilik, siyasi təcrid və sosial problemlər busistemin birbaşa nəticəsi oldu.
44 günlük müharibə: sistemə qarşı mübarizə
2020-ci ildə baş verən 44 günlük müharibə yalnız konkret siyasirəhbərliyə qarşı deyil, bütövlükdə həmin irticaçı və işğalçısistemə yönəlmişdi. Bu müharibə regionda uzun illər davam edənqeyri-sabitliyin aradan qaldırılması və yeni təhlükəsizlikarxitekturasının qurulması məqsədi daşıyırdı.
Prezident İlham Əliyev dəfələrlə çıxışlarında məhzKoçaryan-Sarkisyan modelinin məğlub edildiyini vurğulayıb. Buyanaşma göstərir ki, əldə olunan nəticə təkcə hərbi qələbə deyil,həm də regionda köhnə və destruktiv siyasi yanaşmanıniflasıdır.
“Sülh” anlayışının təhrif edilməsi
Koçaryanın “sülh” kimi təqdim etməyə çalışdığı dövr əslindəişğal reallığı ilə müşayiət olunurdu. Başqa bir dövlətin ərazisinin20 faizinin nəzarətdə saxlanılması və yeni işğal planlarınınqurulması heç bir halda sülh kimi qiymətləndirilə bilməz. Beləyanaşma yalnız reallıqdan uzaq və qeyri-obyektiv təsəvvürlərinməhsulu kimi dəyərləndirilir.
Revanşizm təhlükəsi və regionaltəhlükəsizlik
Mövcud şəraitdə ən ciddi risklərdən biri revanşist qüvvələrinyenidən fəallaşması ehtimalıdır. Koçaryan, Sarkisyan və SamvelKarapetyan kimi şəxslərin yenidən hakimiyyətə qayıtmaq cəhdləriregionda əldə olunmuş sabitliyi təhlükə altına ala bilər. Lakin bucür ssenarinin reallaşmasına imkan verilməyəcəyi açıq şəkildə bəyanolunub.
Azərbaycan bu məsələdə prinsipial mövqe sərgiləyərək, regionaltəhlükəsizliyin qorunması və sülh prosesinin davam etdirilməsi üçünbütün vasitələrə malik olduğunu bildirir. Əgər belə bir təhlükəyaranarsa, preventiv addımların atılması hüququnun saxlanıldığı daən yüksək səviyyədə qeyd edilib. Bu, həm siyasi iradənin, həm dəhərbi potensialın kifayət qədər olduğunu göstərir.
Hüquqi məsuliyyət və mümkün ssenarilər
Eyni zamanda, keçmişdə törədilmiş cinayətlərə görə hüquqiməsuliyyət məsələsi də gündəmdə qalır. Zərurət yaranarsa,Koçaryanın da digər məsul şəxslər kimi məhkəmə qarşısınaçıxarılması və layiqli cəza alması ehtimalı istisna edilmir. Buyanaşma beynəlxalq hüquq və ədalət prinsiplərinə uyğun olaraqqiymətləndirilir.
Ermənistan cəmiyyətinə çağırış
Mövcud vəziyyət Ermənistan cəmiyyəti üçün də ciddi düşünməkimkanı yaradır. Uzun illər davam edən münaqişənin nəticələrigöstərdi ki, aqressiv siyasət heç bir xalqa fayda gətirmir. Bubaxımdan, sülh, sabitlik, təhlükəsizlik, ticarət və inkişafimkanlarının dəyərinin düzgün qiymətləndirilməsi vacibdir.
Keçmişin təkrarlanmasına yol yoxdur
Tarixi təcrübə sübut edir ki, 1988–1990-cı illərinreallıqlarının yenidən təkrarlanması nə mümkün, nə də məqbulssenaridir. Azərbaycan bu cür proseslərin qarşısını almaqdaqətiyyətlidir və regionda destruktiv qüvvələrin güclənməsinə imkanverməyəcəyini açıq şəkildə bəyan edir.
Nəticə etibarilə, Koçaryanın səsləndirdiyi fikirlər reallıqdandaha çox siyasi manipulyasiya təsiri bağışlayır. Regionda davamlısülhün təmin olunması isə yalnız keçmiş səhvlərdən nəticə çıxarmaqvə yeni, konstruktiv yanaşmalar formalaşdırmaqla mümkündür.
