XX əsrin üç enerji şokunun formalaşdırdığı Qərb mərkəzli sistem enerji bazarında nəzarəti itirir...
Müəllif: Culiana Çamedes, Viskonsin Universitetinin tarix üzrə dosenti
Foreign Policy nəşri, ABŞ
Müharibədən sonrakı beynəlxalq iqtisadi nizam haqqında standart təsvir yanlış deyil, lakin natamamdır. Ənənəvi yanaşmalar bildirir ki, Qərbi Avropa ilə ABŞ arasında ittifaq İkinci Dünya müharibəsindən dərhal sonra Bretton-Vuds sistemi sayəsində möhkəmlənib. Bu sistem dünya valyutalarını ABŞ dollarına bağlayaraq və Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) ilə Dünya Bankı vasitəsilə qlobal iqtisadi idarəetməni sabitləşdirərək formalaşıb. Həmçinin qeyd olunur ki, bu tərəfdaşlıq Soyuq müharibənin əvvəlində Marşal planının tamamlanması və 1957-ci ildə Avropa İqtisadi Birliyinin yaradılması ilə daha da güclənib.
Əslində isə müharibədən sonrakı dövrün üç böyük neft şoku, 1956, 1973 və 1978–1979-cu illər Qərbi Avropa ilə ABŞ arasında ittifaqı qəti şəkildə möhkəmləndirərək bugünkü siyasi və iqtisadi nizamın əsasını qoyub. Eyni zamanda, bu hadisələr həmin nizamın nə qədər kövrək olduğunu da izah edir.
Hər üç neft şoku postkolonial dövlətlərin iqtisadi suverenliyi gücləndirmək üçün “neft silahından” istifadə etmək cəhdlərinin bir hissəsi idi. Bu şoklar həm də dekolonizasiya prosesində olan ölkələrin Bretton-Vuds sisteminə qarşı çıxışı ilə sıx bağlı idi. Asiya, Afrika və Latın Amerikasında formalaşan dövlətlər Qərbin daxili iqtisadi siyasətlərə təsirinə qarşı çıxırdılar.
Hazırkı enerji böhranı bu zənciri tamamlayaraq əvvəlki böhranların yaratdığı sistemi dağıdır. Dördüncü neft şoku ABŞ-ın qlobal geosiyasi və iqtisadi gücünün zəifləməsində mühüm mərhələdir. O, həmçinin ABŞ ilə Qərbi Avropa arasında ittifaqı parçalayır və bu ittifaqı yenidən bərpa etmək asan olmayacaq.
Birinci neft şoku 1956-cı ildə Misirin Süveyş kanalını milliləşdirməsi ilə başladı. Böyük Britaniya, Fransa və İsrail buna hərbi əməliyyatla cavab verdilər. Lakin Misir qüvvələri kanalı bağladıqda Avropaya neft tədarükü pozuldu. ABŞ müttəfiqlərini dəstəkləmədikdə isə Britaniya və Fransa geri çəkilməyə məcbur oldu və bu, onların imperiya gücünün tənəzzülünü göstərdi.
Qərbi Avropa üçün Süveyş hadisəsi xəbərdarlıq idi. Afrika və Karib regionunda yeni müstəqil dövlətlər kolonial əlaqələri rədd edir, resurs suverenliyi tələb edir və alternativ iqtisadi əməkdaşlıq formalarını araşdırırdılar.
Bu kontekst Avropa inteqrasiyasını anlamaq üçün vacibdir. 1957-ci il Roma müqaviləsi təkcə faşizmə cavab deyildi, həm də formalaşan antiimperialist iqtisadi sistemə reaksiya idi. Müqavilə Avropa ilə keçmiş koloniyalar arasında preferensial ticarət sistemi yaradaraq qeyri-Qərb iqtisadi suverenliyini məhdudlaşdırdı.
1973-cü il ikinci neft şoku isə Qərb birliyini daha da gücləndirdi. Yaxın Şərqdə müharibə fonunda OPEK qiymətləri artırdı, OAPEC isə Qərb ölkələrinə qarşı embarqo tətbiq etdi. Bu addımlar “iqtisadi güc balansını dəyişmək” məqsədi daşıyırdı.
Qərbdə isə bu hadisələr “neft böhranı” kimi qəbul olundu. Enerji qiymətləri artdı, iqtisadiyyatlar sarsıldı. 1971-ci ildə ABŞ dolların qızıla çevrilməsini dayandıraraq Bretton-Vuds sistemini zəiflətdi. Nəticədə inflyasiya, işsizlik və iqtisadi durğunluq artdı.
1974-cü ildə “77-lər qrupu” yeni beynəlxalq iqtisadi nizam tələb etdi. Buna cavab olaraq Qərb ölkələri G7 və Beynəlxalq Enerji Agentliyi kimi qurumlar yaratdı, BVF və Dünya Bankının rolunu gücləndirdi. Beləliklə, “struktur islahatları” siyasəti ortaya çıxdı.
Bu siyasət inkişaf etməkdə olan ölkələrə sərt şərtlərlə tətbiq edildi: devalvasiya, büdcə qənaəti, dövlət müdaxiləsinin azaldılması. Bu isə iqtisadi asılılığı daha da gücləndirdi.
Üçüncü neft şoku 1979-cu ildə İran inqilabı ilə baş verdi. Neft qiymətləri ikiqat artdı. ABŞ və Qərb İranı sanksiyalarla hədəf aldı və regionda yeni qarşıdurmalar başladı.
Bu dövrdə neoliberal iqtisadi model qlobal səviyyədə yayılaraq Qərbin liderliyini möhkəmləndirdi.
Hazırda isə dünya dördüncü neft şokunu yaşayır. İran ətrafında baş verən hadisələr enerji axınlarını pozur və qlobal təchizat zəncirlərini sarsıdır. Bu böhran əvvəlkilərdən fərqli olaraq Qərb birliyini gücləndirmir, əksinə parçalayır.
ABŞ və İsrailin regionda təhlükəsizlik təmin edə bilməməsi yeni ittifaqların yaranmasına səbəb olur. Avropa ölkələri alternativ iqtisadi və siyasi tərəfdaşlıqlar axtarır.
Eyni zamanda dolların qlobal hegemoniyası zəifləyir. Bir çox ölkələr ehtiyatlarını diversifikasiya edir, ticarətdə milli valyutalara üstünlük verir. “Dedollarizasiya” tendensiyası xüsusilə BRICS+ ölkələri arasında güclənir.
Dünya tədricən təkqütblü sistemdən çoxqütblü və parçalanmış maliyyə nizamına keçir. Çin və İran bu prosesdə əsas qazanan tərəflər kimi görünür.
Dördüncü neft böhranı Qərb blokunu parçalayır. Avropa ölkələri müharibədən uzaq durmağa çalışır və diplomatik həll yollarını üstün tutur.
Beləliklə, XX əsrin üç enerji böhranının formalaşdırdığı Qərbmərkəzli sistem XXI əsrin ilk böyük enerji böhranı qarşısında dağılır. Yeni beynəlxalq siyasi-iqtisadi nizam artıq formalaşma mərhələsinə daxil olub.
Poliqon.info
