İnsan ömrünün sonuna yaxınlaşanda həyat birdən-birə dəyişmir — sadəcə maskalar düşür. O ana qədər “vacib” hesab edilən çox şey öz dəyərini itirir, “təxirə salınan” isə qəfil ən böyük həqiqətə çevrilir. Sanki insan bütün həyat boyu bir tamaşada rol alıb və son pərdə enəndə anlayır ki, səhnədə deyil, kulisdə qalmalı olan şeylərə həddindən artıq önəm verib. Stoiklər deyirdi ki, insan hər gün öləcəyini xatırlamalıdır — qorxmaq üçün yox, ayılmaq üçün. Çünki ölüm düşüncəsi həyatın dəyərini artıran yeganə reallıqdır. Əgər zaman sonsuz olsaydı, heç bir seçimimizin mənası qalmazdı. Deməli, məhz sonluq həyatın mənasını yaradır. Paradoks budur ki, insan öləcəyini bildiyi üçün yaşamağı öyrənməlidir, amma çox vaxt bunu yalnız gec anlayır. İnsanın peşmanlıqları təsadüfi deyil. Araşdırmalar göstərir ki, insanlar daha çox etdiklərinə görə yox, etmədiklərinə görə peşman olurlar. Bu “itirilmiş imkan sindromu” kimi tanınır. Beyin tamamlanmamış hekayələri bağlaya bilmir. Ona görə də illər sonra belə, sınanmayan yollar insanın yaddaşında daha canlı qalır. Çünki baş verməyən şeylər ideal formada qalır — onlar heç vaxt məyus etmir, amma daim narahat edir. Bir maraqlı fakt qeyd etmək istərdim: Harvard Universitetinin 80 ildən çox davam edən məşhur araşdırması göstərdi ki, insanı uzunömürlü və xoşbəxt edən əsas amil nə puldur, nə status — ən güclü faktor keyfiyyətli münasibətlərdir. Yəni insanın daxili rahatlığı onun kimlərlə və necə bağ qurmasından asılıdır. Bu nəticə müasir həyatın ən böyük illüziyalarından birini dağıdır: uğur təkbaşına xoşbəxtlik gətirmir. Bir çox Quran ayələrində dünya həyatının keçici olduğu, insanın isə əməlləri və niyyətləri ilə ölçüldüyü vurğulanır. İslam düşüncəsində “qəlb” anlayışı xüsusi yer tutur — çünki insanın həqiqi həyatı onun daxili aləmində qurulur. Xarici uğurlar, maddi nailiyyətlər, sosial status — bunlar yalnız vasitədir. Əsas olan insanın vicdanı ilə münasibətidir. Sufilər deyirdi ki, insanın ən böyük itkisi zamanını mənasız şeylərə sərf etməsidir, çünki itirilmiş zaman geri qayıtmır, amma onun nəticələri insanın ruhunda qalır. Tarixə baxanda da eyni həqiqətin izlərini görürük. Dünyanı fəth edən hökmdarlar, imperiyalar quran liderlər belə həyatlarının sonunda fərqli şeylərdən danışırdılar. Makedoniyalı İsgəndərin ölümündən əvvəl əllərinin boş şəkildə tabutdan çıxarılmasını istədiyi barədə məşhur rəvayət var — guya insanlara göstərmək istəyirdi ki, dünya fəth edən də bu həyatdan əliboş gedir. Bu simvolik olsa belə, insanın tarix boyu dəyişməyən bir gerçəyini ifadə edir: son nöqtədə sahib olduqlarımız deyil, necə yaşadığımız qalır.
Əslində insanın faciəsi onun bilməməsi deyil — bilməsinə baxmayaraq yaşaya bilməməsidir. Hamı anlayır ki, zaman məhduddur, münasibətlər önəmlidir, daxili səsə qulaq asmaq lazımdır. Amma gündəlik həyatın səs-küyü bu həqiqətləri boğur. İnsan “sonra edərəm” deyə-deyə, həyatını gözləmə otağına çevirir. Halbuki həyat heç vaxt “sonra” başlamır — o, həmişə “indi” baş verir. Digər tərəfdən, insanın özü ilə münasibəti də burada həlledici rol oynayır. Psixologiyada “özünə qarşı mərhəmət” anlayışı var. İnsan başqalarına göstərdiyi anlayışı çox vaxt özünə göstərmir. Özünü daim tənqid edir, kifayət qədər yaxşı olmadığını düşünür, sevinməyi ertələyir. Nəticədə xoşbəxtlik onun üçün bir vəziyyət yox, əlçatmaz bir hədəfə çevrilir. Halbuki xoşbəxtlik çox zaman nəticə deyil, münasibətdir — həyata necə baxdığımızdır. İnsan həyatını başqalarının ölçüləri ilə yaşadıqca özündən uzaqlaşır. Cəmiyyətin gözləntiləri, sosial normalar, qorxular və müqayisələr insanı öz həqiqi kimliyindən ayırır. Amma həyatın sonunda insan anlayır ki, ən böyük uğur başqaları kimi olmaq yox, özün kimi qala bilmək imiş.
Həyat bizə hər gün eyni sualı verir — “Sən həqiqətən yaşayırsan, yoxsa sadəcə mövcudsan?” Bu sualın cavabı isə nə keçmişdədir, nə də gələcəkdə. O, yalnız bu anın içindədir. İnsan bunu nə qədər tez anlayarsa, həyat bir o qədər gec olmadan başlayar.
Həyatın ən böyük müdrikliyi budur ki, insan başqalarının yazdığı ssenarini oynamaq üçün deyil, öz hekayəsini yazmaq üçün yaşayır. Və bu hekayənin dəyəri onun uzunluğu ilə yox, nə qədər həqiqi yaşandığı ilə ölçülür.
Həsən Nağıyev, filosof
